అథ శిక్షాం ప్రవక్ష్యామి పాణినీయం మతం యథా ।
శాస్త్రానుపూర్వం తద్విద్యాద్యథోక్తం లోకవేదయోః ॥ 1॥
ప్రసిద్ధమపి శబ్దార్థమవిజ్ఞాతమబుద్ధిభిః ।
పునర్వ్యక్తీకరిష్యామి వాచ ఉచ్చారణే విధిమ్ ॥ 2॥
పునర్వ్యక్తీకరిష్యామి వాచ ఉచ్చారణే విధిమ్ ॥ 2॥
త్రిషష్టిశ్చతుఃషష్టిర్వా వర్ణాః శమ్భుమతే మతాః ।
ప్రాకృతే సంస్కృతే చాపి స్వయం ప్రోక్తాః స్వయమ్భువా ॥ 3॥
ప్రాకృతే సంస్కృతే చాపి స్వయం ప్రోక్తాః స్వయమ్భువా ॥ 3॥
స్వరావింశతిరేకశ్చ స్పర్శానాం పఞ్చవింశతిః ।
యాదయశ్చ స్మృతా హ్యష్టౌ చత్వారశ్చ యమాః స్మృతాః ॥ 4॥
యాదయశ్చ స్మృతా హ్యష్టౌ చత్వారశ్చ యమాః స్మృతాః ॥ 4॥
అనుస్వారో విసర్గశ్చ క పౌ చాపి పరాశ్రితౌ ।
దుస్పృష్టశ్చేతి విజ్ఞేయో ౡకారః ప్లుత ఏవ చ ॥ 5॥
దుస్పృష్టశ్చేతి విజ్ఞేయో ౡకారః ప్లుత ఏవ చ ॥ 5॥
ఆత్మా బుద్ధ్యా సమేత్యార్థాన్మనోయుఙ్క్తే వివక్షయా ।
మనః కాయాగ్నిమాహన్తి స ప్రేరయతి మారుతమ్ ॥ 6॥
మనః కాయాగ్నిమాహన్తి స ప్రేరయతి మారుతమ్ ॥ 6॥
మారుస్తూరసిచరన్మన్ద్రం జనయతి స్వరమ్ ।
ప్రాతఃసవనయోగం తం ఛన్దోగాయత్రమాశ్రితమ్ ॥ 7॥
ప్రాతఃసవనయోగం తం ఛన్దోగాయత్రమాశ్రితమ్ ॥ 7॥
కణ్ఠేమాధ్యన్దినయుగం మధ్యమం త్రైష్టుభానుగమ్ ।
తారం తార్తీయసవనం శీర్షణ్యం జాగతానుగతమ్ ॥ 8॥
తారం తార్తీయసవనం శీర్షణ్యం జాగతానుగతమ్ ॥ 8॥
సోదీర్ణో మూర్ధ్న్యభిహతోవక్రమాపద్య మారుతః ।
వర్ణాఞ్జనయతేతేషాం విభాగః పఞ్చధా స్మృతః ॥ 9॥
వర్ణాఞ్జనయతేతేషాం విభాగః పఞ్చధా స్మృతః ॥ 9॥
స్వరతః కాలతః స్థానాత్ ప్రయత్నానుప్రదానతః ।
ఇతి వర్ణవిదః ప్రాహుర్నిపుణం తన్నిబోధత ॥ 10॥
ఇతి వర్ణవిదః ప్రాహుర్నిపుణం తన్నిబోధత ॥ 10॥
ఉదాత్తశ్చానుదాత్తశ్చ స్వరితశ్చ స్వరాస్త్రయః ।
హ్రస్వో దీర్ఘః ప్లుత ఇతి కాలతో నియమా అచి ॥ 11॥
హ్రస్వో దీర్ఘః ప్లుత ఇతి కాలతో నియమా అచి ॥ 11॥
ఉదాత్తే నిషాదగాన్ధారావనుదాత్త ఋషభధైవతౌ ।
స్వరితప్రభవా హ్యేతే షడ్జమధ్యమపఞ్చమాః ॥ 12॥
స్వరితప్రభవా హ్యేతే షడ్జమధ్యమపఞ్చమాః ॥ 12॥
అష్టౌస్థానాని వర్ణానామురః కణ్ఠః శిరస్తథా ।
జిహ్వామూలం చ దన్తాశ్చ నాసికోష్ఠౌచ తాలు చ ॥ 13॥
జిహ్వామూలం చ దన్తాశ్చ నాసికోష్ఠౌచ తాలు చ ॥ 13॥
ఓభావశ్చ వివృత్తిశ్చ శషసా రేఫ ఏవ చ ।
జిహ్వామూలముపధ్మా చ గతిరష్టవిధోష్మణః ॥ 14॥
జిహ్వామూలముపధ్మా చ గతిరష్టవిధోష్మణః ॥ 14॥
యద్యోభావప్రసన్ధానముకారాది పరం పదమ్ ।
స్వరాన్తం తాదృశం విద్యాద్యదన్యద్వ్యక్తమూష్మణః ॥ 15॥
స్వరాన్తం తాదృశం విద్యాద్యదన్యద్వ్యక్తమూష్మణః ॥ 15॥
హకారం పఞ్చమైర్యుక్తమన్తఃస్థాభిశ్చ సంయుతమ్ ।
ఉరస్యం తం విజానీయాత్కణ్ఠ్యమాహురసంయుతమ్ ॥ 16॥
ఉరస్యం తం విజానీయాత్కణ్ఠ్యమాహురసంయుతమ్ ॥ 16॥
కణ్ఠ్యావహావిచుయశాస్తాలవ్యా ఓష్ఠజావుపూ ।
స్యుర్మూర్ధన్యా ఋటురషా దన్త్యా ఌతులసాః స్మృతాః ॥ 17॥
స్యుర్మూర్ధన్యా ఋటురషా దన్త్యా ఌతులసాః స్మృతాః ॥ 17॥
జిహ్వామూలే తు కుః ప్రోక్తో దన్త్యోష్ఠ్యో వః స్మృతో బుధైః ।
ఏఐ తు కణ్ఠతాలవ్యా ఓఔ కణ్ఠోష్ఠజౌ స్మృతౌ ॥ 18॥
ఏఐ తు కణ్ఠతాలవ్యా ఓఔ కణ్ఠోష్ఠజౌ స్మృతౌ ॥ 18॥
అర్ధమాత్రా తు కణ్ఠ్యస్య ఏకారైకారయోర్భవేత్ ।
ఓకారౌకారయోర్మాత్రా తయోర్వివృతసంవృతమ్ ॥ 19॥
ఓకారౌకారయోర్మాత్రా తయోర్వివృతసంవృతమ్ ॥ 19॥
సంవృతం మాత్రికం జ్ఞేయం వివృతం తు ద్విమాత్రికమ్ ।
ఘోషా వా సంవృతాః సర్వే అఘోషా వివృతాః స్మృతాః ॥ 20॥
ఘోషా వా సంవృతాః సర్వే అఘోషా వివృతాః స్మృతాః ॥ 20॥
స్వరాణామూష్మణాం చైవ వివృతం కరణం స్మృతమ్ ।
తేభ్యోఽపి వివృతావేఙౌ తాభ్యామైచౌ తథైవ చ ॥ 21॥
తేభ్యోఽపి వివృతావేఙౌ తాభ్యామైచౌ తథైవ చ ॥ 21॥
అనుస్వారయమానాం చ నాసికా స్థానముచ్యతే ।
అయోగవాహా విజ్ఞేయా ఆశ్రయస్థానభాగినః ॥ 22॥
అయోగవాహా విజ్ఞేయా ఆశ్రయస్థానభాగినః ॥ 22॥
అలాబువీణానిర్ఘోషో దన్త్యమూల్యస్వరానుగః ।
అనుస్వారస్తు కర్తవ్యో నిత్యం హ్రోః శషసేషు చ ॥ 23॥
అనుస్వారస్తు కర్తవ్యో నిత్యం హ్రోః శషసేషు చ ॥ 23॥
అనుస్వారే వివృత్త్యాం తు విరామే చాక్షరద్వయే ।
ద్విరోష్ఠ్యౌ తు విగృహ్ణీయాద్యత్రోకారవకారయోః ॥ 24॥
ద్విరోష్ఠ్యౌ తు విగృహ్ణీయాద్యత్రోకారవకారయోః ॥ 24॥
వ్యాఘ్రీ యథా హరేత్పుత్రాన్దంష్ట్రాభ్యాం న చ పీడయేత్ ।
భీతా పతనభేదాభ్యాం తద్వద్వర్ణాన్ప్రయోజయేత్ ॥ 25॥
భీతా పతనభేదాభ్యాం తద్వద్వర్ణాన్ప్రయోజయేత్ ॥ 25॥
యథా సౌరాష్ట్రికా నారీ తక్రఁ ఇత్యభిభాషతే ।
ఏవం రఙ్గాః ప్రయోక్తవ్యాః ఖే అరాఁ ఇవ ఖేదయా ॥ 26॥
ఏవం రఙ్గాః ప్రయోక్తవ్యాః ఖే అరాఁ ఇవ ఖేదయా ॥ 26॥
రఙ్గవర్ణం ప్రయుఞ్జీరన్నో గ్రసేత్పూర్వమక్షరమ్ ।
దీర్ఘస్వరం ప్రయుఞ్జీయాత్పశ్చాన్నాసిక్యమాచరేత్ ॥ 27॥
దీర్ఘస్వరం ప్రయుఞ్జీయాత్పశ్చాన్నాసిక్యమాచరేత్ ॥ 27॥
హృదయే చైకమాత్రస్త్వర్ద్ధమాత్రస్తు మూర్ద్ధని ।
నాసికాయాం తథార్ద్ధం చ రఙ్గస్యైవం ద్విమాత్రతా ॥ 28॥
నాసికాయాం తథార్ద్ధం చ రఙ్గస్యైవం ద్విమాత్రతా ॥ 28॥
హృదయాదుత్కరే తిష్ఠన్కాంస్యేన సమనుస్వరన్ ।
మార్దవం చ ద్విమాత్రం చ జఘన్వాఁ ఇతి నిదర్శనమ్ ॥ 29॥
మార్దవం చ ద్విమాత్రం చ జఘన్వాఁ ఇతి నిదర్శనమ్ ॥ 29॥
మధ్యే తు కమ్పయేత్కమ్పముభౌ పార్శ్వౌ సమౌ భవేత్ ।
సరఙ్గం కమ్పయేత్కమ్పం రథీవేతి నిదర్శనమ్ ॥ 30॥
సరఙ్గం కమ్పయేత్కమ్పం రథీవేతి నిదర్శనమ్ ॥ 30॥
ఏవం వర్ణాః ప్రయోక్తవ్యా నావ్యక్తా న చ పీడితాః ।
సమ్యగ్వర్ణప్రయోగేణ బ్రహ్మలోకే మహీయతే ॥ 31॥
సమ్యగ్వర్ణప్రయోగేణ బ్రహ్మలోకే మహీయతే ॥ 31॥
గీతీ శీఘ్రీ శిరఃకమ్పీ తథా లిఖితపాఠకః ।
అనర్థజ్ఞోఽల్పకణ్ఠశ్చ షడేతే పాఠకాధమాః ॥ 32॥
అనర్థజ్ఞోఽల్పకణ్ఠశ్చ షడేతే పాఠకాధమాః ॥ 32॥
మాధుర్యమక్షరవ్యక్తిః పదచ్ఛేదస్తు సుస్వరః ।
ధైర్యం లయసమర్థం చ షడేతే పాఠకా గుణాః ॥ 33॥
ధైర్యం లయసమర్థం చ షడేతే పాఠకా గుణాః ॥ 33॥
శఙ్కితం భీతిముద్ఘృష్టమవ్యక్తమనునాసికమ్ ।
కాకస్వరం శిరసిగం తథా స్థానవివజిర్తమ్ ॥ 34॥
కాకస్వరం శిరసిగం తథా స్థానవివజిర్తమ్ ॥ 34॥
ఉపాంశుదష్టం త్వరితం నిరస్తం విలమ్బితం గద్గదితం ప్రగీతమ్ ।
నిష్పీడితం గ్రస్తపదాక్షరం చ వదేన్న దీనం న తు సానునాస్యమ్ ॥ 35॥
నిష్పీడితం గ్రస్తపదాక్షరం చ వదేన్న దీనం న తు సానునాస్యమ్ ॥ 35॥
ప్రాతః పఠేన్నిత్యమురఃస్థితేన స్వరేణ శార్దూలరుతోపమేన ।
మధ్యన్దినే కణ్ఠగతేన చైవ చక్రాహ్వసఙ్కూజితసన్నిభేన ॥ 36॥
మధ్యన్దినే కణ్ఠగతేన చైవ చక్రాహ్వసఙ్కూజితసన్నిభేన ॥ 36॥
తారం తు విద్యాత్సవనం తృతీయం శిరోగతం తచ్చ సదా ప్రయోజ్యమ్ ।
మయూరహంసాన్యభృతస్వరాణాం తుల్యేన నాదేన శిరఃస్థితేన ॥ 37॥
మయూరహంసాన్యభృతస్వరాణాం తుల్యేన నాదేన శిరఃస్థితేన ॥ 37॥
అచోఽస్పృష్టా యణస్త్వీషన్నేమస్పృష్టాః శలః స్మృతాః ।
శేషాః స్పృష్టా హలః ప్రోక్తా నిబోధానుప్రదానతః ॥ 38॥
శేషాః స్పృష్టా హలః ప్రోక్తా నిబోధానుప్రదానతః ॥ 38॥
ఞమోనునాసికా న హ్రౌ నాదినో హఝషః స్మృతాః ।
ఈషన్నాదా యణో జశః శ్వాసినస్తు ఖఫాదయః ॥ 39॥
ఈషన్నాదా యణో జశః శ్వాసినస్తు ఖఫాదయః ॥ 39॥
ఈషచ్ఛ్వాసాంశ్చరో విద్యాద్గోర్ధామైతత్ప్రచక్షతే ।
దాక్షీపుత్రపాణినినా యేనేదం వ్యాపితం భువి ॥ 40॥
దాక్షీపుత్రపాణినినా యేనేదం వ్యాపితం భువి ॥ 40॥
ఛన్దః పాదౌ తు వేదస్య హస్తౌ కల్పోఽథ పఠ్యతే ।
జ్యోతిషామయనం చక్షుర్నిరుక్తం శ్రోత్రముచ్యతే ॥ 41॥
జ్యోతిషామయనం చక్షుర్నిరుక్తం శ్రోత్రముచ్యతే ॥ 41॥
శిక్షా ఘ్రాణం తు వేదస్య ముఖం వ్యాకరణం స్మృతమ్ ।
తస్మాత్సాఙ్గమధీత్యైవ బ్రహ్మలోకే మహీయతే ॥ 42॥
తస్మాత్సాఙ్గమధీత్యైవ బ్రహ్మలోకే మహీయతే ॥ 42॥
ఉదాత్తమాఖ్యాతి వృషోఽఙ్గులీనాం ప్రదేశినీమూలనివిష్టమూర్ధా ।
ఉపాన్తమధ్యే స్వరితం ద్రుతం చ కనిష్ఠకాయామనుదాత్తమేవ ॥ 43॥
ఉపాన్తమధ్యే స్వరితం ద్రుతం చ కనిష్ఠకాయామనుదాత్తమేవ ॥ 43॥
ఉదాత్తం ప్రదేశినీం విద్యాత్ప్రచయం మధ్యతోఽఙ్గులిమ్ ।
నిహతం తు కనిష్ఠిక్యాం స్వరితోపకనిష్ఠికామ్ ॥ 44॥
నిహతం తు కనిష్ఠిక్యాం స్వరితోపకనిష్ఠికామ్ ॥ 44॥
అన్తోదాత్తమాద్యుదాత్తముదాత్తమనుదాత్తం నీచస్వరితమ్ ।
మధ్యోదాత్తం స్వరితం ద్వ్యుదాత్తం త్ర్యుదాత్తమితి నవపదశయ్యా ॥ 45॥
మధ్యోదాత్తం స్వరితం ద్వ్యుదాత్తం త్ర్యుదాత్తమితి నవపదశయ్యా ॥ 45॥
అగ్నిః సోమః ప్ర వో వీర్యం హవిషాం స్వర్బృహస్పతిరిన్ద్రాబృహస్పతీ ।
అగ్నిరిత్యన్తోదాత్తం సోమ ఇత్యాద్యుదాత్తమ్ ।
ప్రేత్యుదాత్తం వ ఇత్యనుదాత్తం వీర్యం నీచస్వరితమ్ ॥ 46॥
అగ్నిరిత్యన్తోదాత్తం సోమ ఇత్యాద్యుదాత్తమ్ ।
ప్రేత్యుదాత్తం వ ఇత్యనుదాత్తం వీర్యం నీచస్వరితమ్ ॥ 46॥
హవిషాం మధ్యోదాత్తం స్వరితి స్వరితమ్ ।
బృహస్పతిరితి ద్వ్యుదాత్తమిన్ద్రాబృహస్పతీ ఇతి త్ర్యుదాత్తమ్ ॥ 47॥
బృహస్పతిరితి ద్వ్యుదాత్తమిన్ద్రాబృహస్పతీ ఇతి త్ర్యుదాత్తమ్ ॥ 47॥
అనుదాత్తో హృది జ్ఞేయో మూర్ధ్న్యుదాత్త ఉదాహృతః ।
స్వరితః కర్ణమూలీయః సర్వాస్యే ప్రచయః స్మృతః ॥ 48॥
స్వరితః కర్ణమూలీయః సర్వాస్యే ప్రచయః స్మృతః ॥ 48॥
చాషస్తు వదతే మాత్రాం ద్విమాత్రం చైవ వాయసః ।
శిఖీ రౌతి త్రిమాత్రం తు నకులస్త్వర్ధమాత్రకమ్ ॥ 49॥
శిఖీ రౌతి త్రిమాత్రం తు నకులస్త్వర్ధమాత్రకమ్ ॥ 49॥
కుతీర్థాదాగతం దగ్ధమపవర్ణం చ భక్షితమ్ ।
న తస్య పాఠే మోక్షోఽస్తి పాపాహేరివ కిల్బిషాత్ ॥ 50॥
న తస్య పాఠే మోక్షోఽస్తి పాపాహేరివ కిల్బిషాత్ ॥ 50॥
సుతీర్థాదగతం వ్యక్తం స్వామ్నాయ్యం సువ్యవస్థితమ్ ।
సుస్వరేణ సువక్త్రేణ ప్రయుక్తం బ్రహ్మ రాజతే ॥ 51॥
సుస్వరేణ సువక్త్రేణ ప్రయుక్తం బ్రహ్మ రాజతే ॥ 51॥
మన్త్రో హీనః స్వరతో వర్ణతో వా మిథ్యాప్రయుక్తో న తమర్థమాహ ।
స వాగ్వజ్రో యజమానం హినస్తి యథేన్ద్రశత్రుః స్వరతోఽపరాధాత్ ॥
అనక్షరం హతాయుష్యం విస్వరం వ్యాధిపీడితమ్ ।
అక్షతా శస్త్రరూపేణ వజ్రం పతతి మస్తకే ॥ 53॥
స వాగ్వజ్రో యజమానం హినస్తి యథేన్ద్రశత్రుః స్వరతోఽపరాధాత్ ॥
అనక్షరం హతాయుష్యం విస్వరం వ్యాధిపీడితమ్ ।
అక్షతా శస్త్రరూపేణ వజ్రం పతతి మస్తకే ॥ 53॥
హస్తహీనం తు యోఽధీతే స్వరవర్ణవివర్జితమ్ ।
ఋగ్యజుఃసామభిర్దగ్ధో వియోనిమధిగచ్ఛతి ॥ 54॥
ఋగ్యజుఃసామభిర్దగ్ధో వియోనిమధిగచ్ఛతి ॥ 54॥
హస్తేన వేదం యోఽధీతే స్వరవర్ణర్థసంయుతమ్ ।
ఋగ్యజుఃసామభిః పూతో బ్రహ్మలోకే మహీయతే ॥ 55॥
ఋగ్యజుఃసామభిః పూతో బ్రహ్మలోకే మహీయతే ॥ 55॥
శఙ్కరః శాఙ్కరీం ప్రాదాద్దాక్షీపుత్రాయ ధీమతే ।
వాఙ్మయేభ్యః సమాహృత్య దేవీం వాచమితి స్థితిః ॥ 56॥
వాఙ్మయేభ్యః సమాహృత్య దేవీం వాచమితి స్థితిః ॥ 56॥
యేనాక్షరసమామ్నాయమధిగమ్య మహేశ్వరాత్ ।
కృత్స్నం వ్యాకరణం ప్రోక్తం తస్మై పాణినయే నమః ॥ 57॥
కృత్స్నం వ్యాకరణం ప్రోక్తం తస్మై పాణినయే నమః ॥ 57॥
యేన ధౌతా గిరః పుంసాం విమలైః శబ్దవారిభిః ।
తమశ్చాజ్ఞానజం భిన్నం తస్మై పాణినయే నమః ॥ 58॥
తమశ్చాజ్ఞానజం భిన్నం తస్మై పాణినయే నమః ॥ 58॥
అజ్ఞానాన్ధస్య లోకస్య జ్ఞానాఞ్జనశలాకయా ।
చక్షురున్మీలితం యేన తస్మై పాణినయే నమః ॥ 59॥
చక్షురున్మీలితం యేన తస్మై పాణినయే నమః ॥ 59॥
త్రినయనమభిముఖనిఃసృతామిమాం య ఇహ పఠేత్ప్రయతశ్చ సదా ద్విజః ।
స భవతి ధనధాన్యపశుపుత్రకీర్తిమాన్ అతులం చ సుఖం సమశ్నుతే దివీతి దివీతి ॥ 60॥
స భవతి ధనధాన్యపశుపుత్రకీర్తిమాన్ అతులం చ సుఖం సమశ్నుతే దివీతి దివీతి ॥ 60॥
॥ ఇతి వేదాఙ్గనాసికా అథవా పాణినీయశిక్షా సమాప్తా ॥

