Lord Shiva

పాణినీయ శిక్షా

(Paniniya Shiksha in Telugu)

Panini

Paniniya Shiksha is a foundational Vedanga text attributed to the great grammarian Panini. It serves as a guide for the precise pronunciation of Vedic sounds, invoking Lord Shiva as the source of the fourteen Maheshvara Sutras. Beyond linguistic mastery, the text holds profound spiritual significance as it aligns human speech with cosmic vibrations. Chanting these verses helps practitioners refine their faculty of speech, achieve clarity in Vedic recitation, and gain the blessings of Lord Shiva for intellectual illumination and linguistic excellence, ultimately leading to a harmonious alignment with the rhythmic order of the Vedas.

అథ శిక్షాం ప్రవక్ష్యామి పాణినీయం మతం యథా ।

శాస్త్రానుపూర్వం తద్విద్యాద్యథోక్తం లోకవేదయోః ॥ 1॥
ప్రసిద్ధమపి శబ్దార్థమవిజ్ఞాతమబుద్ధిభిః ।
పునర్వ్యక్తీకరిష్యామి వాచ ఉచ్చారణే విధిమ్ ॥ 2॥
త్రిషష్టిశ్చతుఃషష్టిర్వా వర్ణాః శమ్భుమతే మతాః ।
ప్రాకృతే సంస్కృతే చాపి స్వయం ప్రోక్తాః స్వయమ్భువా ॥ 3॥
స్వరావింశతిరేకశ్చ స్పర్శానాం పఞ్చవింశతిః ।
యాదయశ్చ స్మృతా హ్యష్టౌ చత్వారశ్చ యమాః స్మృతాః ॥ 4॥
అనుస్వారో విసర్గశ్చ క పౌ చాపి పరాశ్రితౌ ।
దుస్పృష్టశ్చేతి విజ్ఞేయో ౡకారః ప్లుత ఏవ చ ॥ 5॥
ఆత్మా బుద్ధ్యా సమేత్యార్థాన్మనోయుఙ్క్తే వివక్షయా ।
మనః కాయాగ్నిమాహన్తి స ప్రేరయతి మారుతమ్ ॥ 6॥
మారుస్తూరసిచరన్మన్ద్రం జనయతి స్వరమ్ ।
ప్రాతఃసవనయోగం తం ఛన్దోగాయత్రమాశ్రితమ్ ॥ 7॥
కణ్ఠేమాధ్యన్దినయుగం మధ్యమం త్రైష్టుభానుగమ్ ।
తారం తార్తీయసవనం శీర్షణ్యం జాగతానుగతమ్ ॥ 8॥
సోదీర్ణో మూర్ధ్న్యభిహతోవక్రమాపద్య మారుతః ।
వర్ణాఞ్జనయతేతేషాం విభాగః పఞ్చధా స్మృతః ॥ 9॥
స్వరతః కాలతః స్థానాత్ ప్రయత్నానుప్రదానతః ।
ఇతి వర్ణవిదః ప్రాహుర్నిపుణం తన్నిబోధత ॥ 10॥
ఉదాత్తశ్చానుదాత్తశ్చ స్వరితశ్చ స్వరాస్త్రయః ।
హ్రస్వో దీర్ఘః ప్లుత ఇతి కాలతో నియమా అచి ॥ 11॥
ఉదాత్తే నిషాదగాన్ధారావనుదాత్త ఋషభధైవతౌ ।
స్వరితప్రభవా హ్యేతే షడ్జమధ్యమపఞ్చమాః ॥ 12॥
అష్టౌస్థానాని వర్ణానామురః కణ్ఠః శిరస్తథా ।
జిహ్వామూలం చ దన్తాశ్చ నాసికోష్ఠౌచ తాలు చ ॥ 13॥
ఓభావశ్చ వివృత్తిశ్చ శషసా రేఫ ఏవ చ ।
జిహ్వామూలముపధ్మా చ గతిరష్టవిధోష్మణః ॥ 14॥
యద్యోభావప్రసన్ధానముకారాది పరం పదమ్ ।
స్వరాన్తం తాదృశం విద్యాద్యదన్యద్వ్యక్తమూష్మణః ॥ 15॥
హకారం పఞ్చమైర్యుక్తమన్తఃస్థాభిశ్చ సంయుతమ్ ।
ఉరస్యం తం విజానీయాత్కణ్ఠ్యమాహురసంయుతమ్ ॥ 16॥
కణ్ఠ్యావహావిచుయశాస్తాలవ్యా ఓష్ఠజావుపూ ।
స్యుర్మూర్ధన్యా ఋటురషా దన్త్యా ఌతులసాః స్మృతాః ॥ 17॥
జిహ్వామూలే తు కుః ప్రోక్తో దన్త్యోష్ఠ్యో వః స్మృతో బుధైః ।
ఏఐ తు కణ్ఠతాలవ్యా ఓఔ కణ్ఠోష్ఠజౌ స్మృతౌ ॥ 18॥
అర్ధమాత్రా తు కణ్ఠ్యస్య ఏకారైకారయోర్భవేత్ ।
ఓకారౌకారయోర్మాత్రా తయోర్వివృతసంవృతమ్ ॥ 19॥
సంవృతం మాత్రికం జ్ఞేయం వివృతం తు ద్విమాత్రికమ్ ।
ఘోషా వా సంవృతాః సర్వే అఘోషా వివృతాః స్మృతాః ॥ 20॥
స్వరాణామూష్మణాం చైవ వివృతం కరణం స్మృతమ్ ।
తేభ్యోఽపి వివృతావేఙౌ తాభ్యామైచౌ తథైవ చ ॥ 21॥
అనుస్వారయమానాం చ నాసికా స్థానముచ్యతే ।
అయోగవాహా విజ్ఞేయా ఆశ్రయస్థానభాగినః ॥ 22॥
అలాబువీణానిర్ఘోషో దన్త్యమూల్యస్వరానుగః ।
అనుస్వారస్తు కర్తవ్యో నిత్యం హ్రోః శషసేషు చ ॥ 23॥
అనుస్వారే వివృత్త్యాం తు విరామే చాక్షరద్వయే ।
ద్విరోష్ఠ్యౌ తు విగృహ్ణీయాద్యత్రోకారవకారయోః ॥ 24॥
వ్యాఘ్రీ యథా హరేత్పుత్రాన్దంష్ట్రాభ్యాం న చ పీడయేత్ ।
భీతా పతనభేదాభ్యాం తద్వద్వర్ణాన్ప్రయోజయేత్ ॥ 25॥
యథా సౌరాష్ట్రికా నారీ తక్రఁ ఇత్యభిభాషతే ।
ఏవం రఙ్గాః ప్రయోక్తవ్యాః ఖే అరాఁ ఇవ ఖేదయా ॥ 26॥
రఙ్గవర్ణం ప్రయుఞ్జీరన్నో గ్రసేత్పూర్వమక్షరమ్ ।
దీర్ఘస్వరం ప్రయుఞ్జీయాత్పశ్చాన్నాసిక్యమాచరేత్ ॥ 27॥
హృదయే చైకమాత్రస్త్వర్ద్ధమాత్రస్తు మూర్ద్ధని ।
నాసికాయాం తథార్ద్ధం చ రఙ్గస్యైవం ద్విమాత్రతా ॥ 28॥
హృదయాదుత్కరే తిష్ఠన్కాంస్యేన సమనుస్వరన్ ।
మార్దవం చ ద్విమాత్రం చ జఘన్వాఁ ఇతి నిదర్శనమ్ ॥ 29॥
మధ్యే తు కమ్పయేత్కమ్పముభౌ పార్శ్వౌ సమౌ భవేత్ ।
సరఙ్గం కమ్పయేత్కమ్పం రథీవేతి నిదర్శనమ్ ॥ 30॥
ఏవం వర్ణాః ప్రయోక్తవ్యా నావ్యక్తా న చ పీడితాః ।
సమ్యగ్వర్ణప్రయోగేణ బ్రహ్మలోకే మహీయతే ॥ 31॥
గీతీ శీఘ్రీ శిరఃకమ్పీ తథా లిఖితపాఠకః ।
అనర్థజ్ఞోఽల్పకణ్ఠశ్చ షడేతే పాఠకాధమాః ॥ 32॥
మాధుర్యమక్షరవ్యక్తిః పదచ్ఛేదస్తు సుస్వరః ।
ధైర్యం లయసమర్థం చ షడేతే పాఠకా గుణాః ॥ 33॥
శఙ్కితం భీతిముద్ఘృష్టమవ్యక్తమనునాసికమ్ ।
కాకస్వరం శిరసిగం తథా స్థానవివజిర్తమ్ ॥ 34॥
ఉపాంశుదష్టం త్వరితం నిరస్తం విలమ్బితం గద్గదితం ప్రగీతమ్ ।
నిష్పీడితం గ్రస్తపదాక్షరం చ వదేన్న దీనం న తు సానునాస్యమ్ ॥ 35॥
ప్రాతః పఠేన్నిత్యమురఃస్థితేన స్వరేణ శార్దూలరుతోపమేన ।
మధ్యన్దినే కణ్ఠగతేన చైవ చక్రాహ్వసఙ్కూజితసన్నిభేన ॥ 36॥
తారం తు విద్యాత్సవనం తృతీయం శిరోగతం తచ్చ సదా ప్రయోజ్యమ్ ।
మయూరహంసాన్యభృతస్వరాణాం తుల్యేన నాదేన శిరఃస్థితేన ॥ 37॥
అచోఽస్పృష్టా యణస్త్వీషన్నేమస్పృష్టాః శలః స్మృతాః ।
శేషాః స్పృష్టా హలః ప్రోక్తా నిబోధానుప్రదానతః ॥ 38॥
ఞమోనునాసికా న హ్రౌ నాదినో హఝషః స్మృతాః ।
ఈషన్నాదా యణో జశః శ్వాసినస్తు ఖఫాదయః ॥ 39॥
ఈషచ్ఛ్వాసాంశ్చరో విద్యాద్గోర్ధామైతత్ప్రచక్షతే ।
దాక్షీపుత్రపాణినినా యేనేదం వ్యాపితం భువి ॥ 40॥
ఛన్దః పాదౌ తు వేదస్య హస్తౌ కల్పోఽథ పఠ్యతే ।
జ్యోతిషామయనం చక్షుర్నిరుక్తం శ్రోత్రముచ్యతే ॥ 41॥
శిక్షా ఘ్రాణం తు వేదస్య ముఖం వ్యాకరణం స్మృతమ్ ।
తస్మాత్సాఙ్గమధీత్యైవ బ్రహ్మలోకే మహీయతే ॥ 42॥
ఉదాత్తమాఖ్యాతి వృషోఽఙ్గులీనాం ప్రదేశినీమూలనివిష్టమూర్ధా ।
ఉపాన్తమధ్యే స్వరితం ద్రుతం చ కనిష్ఠకాయామనుదాత్తమేవ ॥ 43॥
ఉదాత్తం ప్రదేశినీం విద్యాత్ప్రచయం మధ్యతోఽఙ్గులిమ్ ।
నిహతం తు కనిష్ఠిక్యాం స్వరితోపకనిష్ఠికామ్ ॥ 44॥
అన్తోదాత్తమాద్యుదాత్తముదాత్తమనుదాత్తం నీచస్వరితమ్ ।
మధ్యోదాత్తం స్వరితం ద్వ్యుదాత్తం త్ర్యుదాత్తమితి నవపదశయ్యా ॥ 45॥
అగ్నిః సోమః ప్ర వో వీర్యం హవిషాం స్వర్బృహస్పతిరిన్ద్రాబృహస్పతీ ।
అగ్నిరిత్యన్తోదాత్తం సోమ ఇత్యాద్యుదాత్తమ్ ।
ప్రేత్యుదాత్తం వ ఇత్యనుదాత్తం వీర్యం నీచస్వరితమ్ ॥ 46॥
హవిషాం మధ్యోదాత్తం స్వరితి స్వరితమ్ ।
బృహస్పతిరితి ద్వ్యుదాత్తమిన్ద్రాబృహస్పతీ ఇతి త్ర్యుదాత్తమ్ ॥ 47॥
అనుదాత్తో హృది జ్ఞేయో మూర్ధ్న్యుదాత్త ఉదాహృతః ।
స్వరితః కర్ణమూలీయః సర్వాస్యే ప్రచయః స్మృతః ॥ 48॥
చాషస్తు వదతే మాత్రాం ద్విమాత్రం చైవ వాయసః ।
శిఖీ రౌతి త్రిమాత్రం తు నకులస్త్వర్ధమాత్రకమ్ ॥ 49॥
కుతీర్థాదాగతం దగ్ధమపవర్ణం చ భక్షితమ్ ।
న తస్య పాఠే మోక్షోఽస్తి పాపాహేరివ కిల్బిషాత్ ॥ 50॥
సుతీర్థాదగతం వ్యక్తం స్వామ్నాయ్యం సువ్యవస్థితమ్ ।
సుస్వరేణ సువక్త్రేణ ప్రయుక్తం బ్రహ్మ రాజతే ॥ 51॥
మన్త్రో హీనః స్వరతో వర్ణతో వా మిథ్యాప్రయుక్తో న తమర్థమాహ ।
స వాగ్వజ్రో యజమానం హినస్తి యథేన్ద్రశత్రుః స్వరతోఽపరాధాత్ ॥
అనక్షరం హతాయుష్యం విస్వరం వ్యాధిపీడితమ్ ।
అక్షతా శస్త్రరూపేణ వజ్రం పతతి మస్తకే ॥ 53॥
హస్తహీనం తు యోఽధీతే స్వరవర్ణవివర్జితమ్ ।
ఋగ్యజుఃసామభిర్దగ్ధో వియోనిమధిగచ్ఛతి ॥ 54॥
హస్తేన వేదం యోఽధీతే స్వరవర్ణర్థసంయుతమ్ ।
ఋగ్యజుఃసామభిః పూతో బ్రహ్మలోకే మహీయతే ॥ 55॥
శఙ్కరః శాఙ్కరీం ప్రాదాద్దాక్షీపుత్రాయ ధీమతే ।
వాఙ్మయేభ్యః సమాహృత్య దేవీం వాచమితి స్థితిః ॥ 56॥
యేనాక్షరసమామ్నాయమధిగమ్య మహేశ్వరాత్ ।
కృత్స్నం వ్యాకరణం ప్రోక్తం తస్మై పాణినయే నమః ॥ 57॥
యేన ధౌతా గిరః పుంసాం విమలైః శబ్దవారిభిః ।
తమశ్చాజ్ఞానజం భిన్నం తస్మై పాణినయే నమః ॥ 58॥
అజ్ఞానాన్ధస్య లోకస్య జ్ఞానాఞ్జనశలాకయా ।
చక్షురున్మీలితం యేన తస్మై పాణినయే నమః ॥ 59॥
త్రినయనమభిముఖనిఃసృతామిమాం య ఇహ పఠేత్ప్రయతశ్చ సదా ద్విజః ।
స భవతి ధనధాన్యపశుపుత్రకీర్తిమాన్ అతులం చ సుఖం సమశ్నుతే దివీతి దివీతి ॥ 60॥
॥ ఇతి వేదాఙ్గనాసికా అథవా పాణినీయశిక్షా సమాప్తా ॥

Explore More