(વિષ્ણુપુરાણાન્તર્ગતા; મુખ્ય સ્તુતિ શ્લોકાઃ 51-74)
ધ્રુવ ઉવાચ।
ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
ભૂતાદિરાદિપ્રકૃતિર્યસ્ય રૂપં નતોઽસ્મિ તમ્ ॥ 51 ॥
ધ્રુવ ઉવાચ।
ભૂમિરાપોઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ ।
ભૂતાદિરાદિપ્રકૃતિર્યસ્ય રૂપં નતોઽસ્મિ તમ્ ॥ 51 ॥
શુદ્ધઃ સૂક્ષ્મોઽખિલવ્યાપી પ્રધાનાત્પરતઃ પુમાન્ ।
યસ્ય રૂપં નમસ્તસ્મૈ પુરુષાય ગુણાશિને ॥ 52 ॥
યસ્ય રૂપં નમસ્તસ્મૈ પુરુષાય ગુણાશિને ॥ 52 ॥
ભૂરાદીનાં સમસ્તાનાં ગન્ધાદીનાં ચ શાશ્વતઃ ।
બુદ્ધ્યાદીનાં પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય ચ યઃ પરઃ ॥ 53 ॥
બુદ્ધ્યાદીનાં પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય ચ યઃ પરઃ ॥ 53 ॥
તં બ્રહ્મભૂતમાત્માનમશેષજગતઃ પતિમ્ ।
પ્રપદ્યે શરણં શુદ્ધં ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર ॥ 54 ॥
પ્રપદ્યે શરણં શુદ્ધં ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર ॥ 54 ॥
બૃહત્ત્વાદ્બૃંહણત્વાચ્ચ યદ્રૂપં બ્રહ્મસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
તસ્મૈ નમસ્તે સર્વાત્મન્યોગિચિન્ત્યાવિકારિણે ॥ 55 ॥
તસ્મૈ નમસ્તે સર્વાત્મન્યોગિચિન્ત્યાવિકારિણે ॥ 55 ॥
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
સર્વવ્યાપી ભુવઃ સ્પર્શાદત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્ ॥ 56 ॥
સર્વવ્યાપી ભુવઃ સ્પર્શાદત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્ ॥ 56 ॥
યદ્ભૂતં યચ્ચ વૈ ભવ્યં પુરુષોત્તમ તદ્ભવાન્ ।
ત્વત્તો વિરાટ્ સ્વરાટ્ સમ્રાટ્ ત્વત્તશ્ચાપ્યધિપૂરુષઃ ॥ 57 ॥
ત્વત્તો વિરાટ્ સ્વરાટ્ સમ્રાટ્ ત્વત્તશ્ચાપ્યધિપૂરુષઃ ॥ 57 ॥
અત્યરિચ્યત સોઽધશ્ચ તિર્યગૂર્ધ્વં ચ વૈ ભુવઃ ।
ત્વત્તો વિશ્વમિદં જાતં ત્વત્તો ભૂતભવિષ્યતી ॥ 58 ॥
ત્વત્તો વિશ્વમિદં જાતં ત્વત્તો ભૂતભવિષ્યતી ॥ 58 ॥
ત્વદ્રૂપધારિણશ્ચાન્તઃ સર્વભૂતમિદં જગત્ ।
ત્વત્તો યજ્ઞઃ સર્વહુતઃ પૃષદાજ્યં પશુર્દ્વિધા ॥ 59 ॥
ત્વત્તો યજ્ઞઃ સર્વહુતઃ પૃષદાજ્યં પશુર્દ્વિધા ॥ 59 ॥
ત્વત્ત ઋચોઽથ સામાનિ ત્વત્તશ્છન્દાંસિ જજ્ઞિરે ।
ત્વત્તો યજૂંષ્યજાયન્ત ત્વત્તોઽશ્વાશ્ચૈકતો દતઃ ॥ 60 ॥
ત્વત્તો યજૂંષ્યજાયન્ત ત્વત્તોઽશ્વાશ્ચૈકતો દતઃ ॥ 60 ॥
ગાવસ્ત્વત્તઃ સમુદ્ભૂતાસ્ત્વત્તોઽજા અવયો મૃગાઃ ।
ત્વન્મુખાદ્બ્રાહ્મણાસ્ત્વત્તો બાહોઃ ક્ષત્રમજાયત ॥ 61 ॥
ત્વન્મુખાદ્બ્રાહ્મણાસ્ત્વત્તો બાહોઃ ક્ષત્રમજાયત ॥ 61 ॥
વૈશ્યાસ્તવોરુજાઃ શૂદ્રાસ્તવ પદ્ભ્યાં સમુદ્ગતાઃ ।
અક્ષ્ણોઃ સૂર્યોઽનિલઃ પ્રાણાચ્ચન્દ્રમા મનસસ્તવ ॥ 62 ॥
અક્ષ્ણોઃ સૂર્યોઽનિલઃ પ્રાણાચ્ચન્દ્રમા મનસસ્તવ ॥ 62 ॥
પ્રાણોઽન્તઃસુષિરાજ્જાતો મુખાદગ્નિરજાયત ।
નાભિતો ગગનં દ્યૌશ્ચ શિરસઃ સમવર્તત ॥ 63 ॥
નાભિતો ગગનં દ્યૌશ્ચ શિરસઃ સમવર્તત ॥ 63 ॥
દિશઃ શ્રોત્રાત્ક્ષિતિઃ પદ્ભ્યાં ત્વત્તઃ સર્વમભૂદિદમ્ ॥ 64 ॥
ન્યગ્રોધઃ સુમહાનલ્પે યથા બીજે વ્યવસ્થિતઃ ।
સંયમે વિશ્વમખિલં બીજભૂતે તથા ત્વયિ ॥ 65 ॥
સંયમે વિશ્વમખિલં બીજભૂતે તથા ત્વયિ ॥ 65 ॥
બીજાદઙ્કુરસમ્ભૂતો ન્યગ્રોધઃ સ સમુચ્છ્રિતઃ ।
વિસ્તારં ચ યથા યાતિ ત્વત્તઃ સૃષ્ટૌ તથા જગત્ ॥ 66 ॥
વિસ્તારં ચ યથા યાતિ ત્વત્તઃ સૃષ્ટૌ તથા જગત્ ॥ 66 ॥
યથા હિ કદલી નાન્યા ત્વક્પત્રાદપિ દૃશ્યતે ।
એવં વિશ્વસ્ય નાન્યસ્ત્વં ત્વત્સ્થાયીશ્વર દૃશ્યતે ॥ 67 ॥
એવં વિશ્વસ્ય નાન્યસ્ત્વં ત્વત્સ્થાયીશ્વર દૃશ્યતે ॥ 67 ॥
હ્લાદિની સન્ધિની સંવિત્ત્વય્યેકા સર્વસંસ્થિતૌ ।
હ્લાદતાપકરી મિશ્રા ત્વયિ નો ગુણવર્જિતે ॥ 68 ॥
હ્લાદતાપકરી મિશ્રા ત્વયિ નો ગુણવર્જિતે ॥ 68 ॥
પૃથગ્ભૂતૈકભૂતાય ભૂતભૂતાય તે નમઃ ।
પ્રભૂતભૂતભૂતાય તુભ્યં ભૂતાત્મને નમઃ ॥ 69 ॥
પ્રભૂતભૂતભૂતાય તુભ્યં ભૂતાત્મને નમઃ ॥ 69 ॥
વ્યક્તં પ્રધાનપુરુષૌ વિરાટ્ સમ્રાટ્ સ્વરાટ્ તથા ।
વિભાવ્યતેઽન્તઃકરણે પુરુષેષ્વક્ષયો ભવાન્ ॥ 70 ॥
વિભાવ્યતેઽન્તઃકરણે પુરુષેષ્વક્ષયો ભવાન્ ॥ 70 ॥
સર્વસ્મિન્ સર્વભૂતસ્ત્વં સર્વઃ સર્વસ્વરૂપધૃક્ ।
સર્વં ત્વત્તસ્તતશ્ચ ત્વં નમઃ સર્વાત્મનેઽસ્તુ તે ॥ 71 ॥
સર્વં ત્વત્તસ્તતશ્ચ ત્વં નમઃ સર્વાત્મનેઽસ્તુ તે ॥ 71 ॥
સર્વાત્મકોઽસિ સર્વેશ સર્વભૂતસ્થિતો યતઃ ।
કથયામિ તતઃ કિં તે સર્વં વેત્સિ હૃદિ સ્થિતમ્ ॥ 72 ॥
કથયામિ તતઃ કિં તે સર્વં વેત્સિ હૃદિ સ્થિતમ્ ॥ 72 ॥
સર્વાત્મન્સર્વભૂતેશ સર્વસત્ત્વસમુદ્ભવ ।
સર્વભૂતો ભવાન્વેત્તિ સર્વસત્ત્વમનોરથમ્ ॥ 73 ॥
સર્વભૂતો ભવાન્વેત્તિ સર્વસત્ત્વમનોરથમ્ ॥ 73 ॥
યો મે મનોરથો નાથ સફલઃ સ ત્વયા કૃતઃ ।
તપશ્ચ તપ્તં સફલં યદ્દૃષ્ટોઽસિ જગત્પતે ॥ 74 ॥
તપશ્ચ તપ્તં સફલં યદ્દૃષ્ટોઽસિ જગત્પતે ॥ 74 ॥