સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃસહસ્રાક્ષઃસહસ્રપાત્ ।
સ ભૂમિ સર્વતઃ સ્પૃત્વાઽત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્ ॥1॥
સ ભૂમિ સર્વતઃ સ્પૃત્વાઽત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્ ॥1॥
પુરુષઽએવેદં સર્વ યદ્ભૂતં યચ્ચ ભાવ્યમ્।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિ ॥2॥
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિ ॥2॥
એતાવાનસ્ય મહિમાતો જ્યાયાઁશ્ચ પૂરુષઃ ।
પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ ॥3॥
પાદોઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ ॥3॥
ત્રિપાદૂધ્ર્વ ઉદૈત્પુરુષઃપાદોઽસ્યેહાભવત્પુનઃ ।
તતો વિષ્વઙ્ વ્યક્રામત્સાશનાનશનેઽઅભિ ॥4॥
તતો વિષ્વઙ્ વ્યક્રામત્સાશનાનશનેઽઅભિ ॥4॥
તતો વિરાડજાયત વિરાજોઽઅધિ પૂરુષઃ ।
સ જાતોઽઅત્યરિચ્યત પશ્ચાદ્ભૂમિમથો પુરઃ ॥5॥
સ જાતોઽઅત્યરિચ્યત પશ્ચાદ્ભૂમિમથો પુરઃ ॥5॥
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુતઃ સમ્ભૃતં પૃષદાજ્યમ્ ।
પશૂઁસ્તાઁશ્ચક્રે વાયવ્યાનારણ્યા ગ્રામ્યાશ્ચ યે ॥6॥
પશૂઁસ્તાઁશ્ચક્રે વાયવ્યાનારણ્યા ગ્રામ્યાશ્ચ યે ॥6॥
તસ્માદ્યજ્ઞાત્ સર્વહુતઽઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે ।
છન્દાઁસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્યજુસ્તસ્માદજાયત ॥7॥
છન્દાઁસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્યજુસ્તસ્માદજાયત ॥7॥
તસ્માદશ્વાઽઅજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ ।
ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્તસ્માજ્જાતાઽઅજાવયઃ ॥8॥
ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્તસ્માજ્જાતાઽઅજાવયઃ ॥8॥
તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ પૂરુષં જાતમગ્રતઃ ।
તેન દેવાઽઅયજન્ત સાધ્યાઽઋષયશ્ચ યે ॥9॥
તેન દેવાઽઅયજન્ત સાધ્યાઽઋષયશ્ચ યે ॥9॥
યત્પુરુષં વ્યદધુઃ કતિધા વ્યકલ્પયન્ ।
મુખં કિમસ્યાસીત્ કિં બાહૂ કિમૂરૂ પાદાઽઉચ્યેતે ॥10॥
મુખં કિમસ્યાસીત્ કિં બાહૂ કિમૂરૂ પાદાઽઉચ્યેતે ॥10॥
બ્રાહ્મણોઽસ્ય મુખમાસીદ્ બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ ।
ઊરૂ તદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રોઽઅજાયત ॥11॥
ઊરૂ તદસ્ય યદ્વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રોઽઅજાયત ॥11॥
ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ચક્ષોઃ સૂર્યો અજાયત ।
શ્રોત્રાદ્વાયુશ્ચ પ્રાણશ્ચ મુખાદગ્નિરજાયત ॥12॥
શ્રોત્રાદ્વાયુશ્ચ પ્રાણશ્ચ મુખાદગ્નિરજાયત ॥12॥
નાભ્યાઽઆસીદન્તરિક્ષ શીષ્ણોર્દ્યૌઃ સમવર્તત ।
પદ્ભ્યાં ભૂમિર્દિશઃ શ્રોત્રાત્તથા લોકાઁર્ઽઅકલ્પયન્ ॥13॥
પદ્ભ્યાં ભૂમિર્દિશઃ શ્રોત્રાત્તથા લોકાઁર્ઽઅકલ્પયન્ ॥13॥
યત્પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમતન્વત ।
વસન્તોઽસ્યાસીદાજ્યં ગ્રીષ્મઽઇધ્મઃ શરદ્ધવિઃ ॥14॥
વસન્તોઽસ્યાસીદાજ્યં ગ્રીષ્મઽઇધ્મઃ શરદ્ધવિઃ ॥14॥
સપ્તાસ્યાસન્ પરિધયસ્ત્રિઃ સપ્તઃ સમિધઃ કૃતાઃ ।
દેવા યદ્યજ્ઞં તન્વાનાઽઅબધ્નન્ પુરુષં પશુમ્ ॥15॥
દેવા યદ્યજ્ઞં તન્વાનાઽઅબધ્નન્ પુરુષં પશુમ્ ॥15॥
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાસ્તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ ।
તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ ॥16॥
તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ ॥16॥
॥ ઇતિ પુરુષ સૂક્તમ સંપૂર્ણ ॥