തൃതീയഃ പ്രശ്നഃ
അഥ ഹൈന-ങ്കൌശല്യശ്ചാശ്വലായനഃ പപ്രച്ഛ।
ഭഗവന് കുത ഏഷ പ്രാണോ ജായതേ കഥമായാത്യസ്മിഞ്ശരീര ആത്മാനം-വാഁ പ്രവിഭജ്യ കഥ-മ്പ്രതിഷ്ഠതേ കേനോത്ക്രമതേ കഥ-മ്ബാഹ്യമഭിധത്തേ കഥമധ്യാത്മമിതി ॥1॥
അഥ ഹൈന-ങ്കൌശല്യശ്ചാശ്വലായനഃ പപ്രച്ഛ।
ഭഗവന് കുത ഏഷ പ്രാണോ ജായതേ കഥമായാത്യസ്മിഞ്ശരീര ആത്മാനം-വാഁ പ്രവിഭജ്യ കഥ-മ്പ്രതിഷ്ഠതേ കേനോത്ക്രമതേ കഥ-മ്ബാഹ്യമഭിധത്തേ കഥമധ്യാത്മമിതി ॥1॥
തസ്മൈ സ ഹോവാചാതിപ്രശ്നാ-ന്പൃച്ഛസി ബ്രഹ്മിഷ്ഠോ-ഽസീതി തസ്മാത്തേ-ഽഹ-മ്ബ്രവീമി ॥2॥
ആത്മന ഏഷ പ്രാണോ ജായതേ യഥൈഷാ പുരുഷേ ഛായൈതസ്മിന്നേതദാതത-മ്മനോകൃതേനായാത്യസ്മിഞ്ശരീരേ ॥3॥
യഥാ സമ്രാഡേവാധികൃതാന് വിനിയുങ്ക്തേ।
ഏതാ-ന്ഗ്രാമാനേതാ-ന്ഗ്രാമാനധിതിഷ്ഠസ്വേത്യേവമേവൈഷ പ്രാണ ഇതരാ-ന്പ്രാണാ-ന്പൃഥക്പൃഥഗേവ സന്നിധത്തേ ॥4॥
ഏതാ-ന്ഗ്രാമാനേതാ-ന്ഗ്രാമാനധിതിഷ്ഠസ്വേത്യേവമേവൈഷ പ്രാണ ഇതരാ-ന്പ്രാണാ-ന്പൃഥക്പൃഥഗേവ സന്നിധത്തേ ॥4॥
പായൂപസ്ഥേ-ഽപാന-ഞ്ചക്ഷുസ്ശ്രോത്രേ മുഖനാസികാഭ്യാ-മ്പ്രാണ-സ്സ്വയ-മ്പ്രാതിഷ്ഠതേ മധ്യേ തു സമാനഃ।
ഏഷ ഹ്യേതദ്ധുതമന്നം സമ-ന്നയതി തസ്മാദേതാ-സ്സപ്താര്ചിഷോ ഭവന്തി ॥5॥
ഏഷ ഹ്യേതദ്ധുതമന്നം സമ-ന്നയതി തസ്മാദേതാ-സ്സപ്താര്ചിഷോ ഭവന്തി ॥5॥
ഹൃദി ഹ്യേഷ ആത്മാ।
അത്രൈതദേകശത-ന്നാഡീനാ-ന്താസാം ശതം ശതമേകൈകസ്യാ ദ്വാസപ്തതിര്ദ്വാസപ്തതിഃ പ്രതിശാഖാനാഡീസഹസ്രാണി ഭവന്ത്യാസു വ്യാനശ്ചരതി ॥6॥
അത്രൈതദേകശത-ന്നാഡീനാ-ന്താസാം ശതം ശതമേകൈകസ്യാ ദ്വാസപ്തതിര്ദ്വാസപ്തതിഃ പ്രതിശാഖാനാഡീസഹസ്രാണി ഭവന്ത്യാസു വ്യാനശ്ചരതി ॥6॥
അഥൈകയോര്ധ്വ ഉദാനഃ പുണ്യേന പുണ്യം-ലോഁക-ന്നയതി।
പാപേന പാപമുഭാഭ്യാമേവ മനുഷ്യലോകമ് ॥7॥
പാപേന പാപമുഭാഭ്യാമേവ മനുഷ്യലോകമ് ॥7॥
ആദിത്യോ ഹ വൈ ബാഹ്യഃ പ്രാണ ഉദയത്യേഷ ഹ്യേന-ഞ്ചാക്ഷുഷ-മ്പ്രാണമനുഗൃഹ്ണാനഃ।
പൃഥിവ്യാം-യാഁ ദേവതാ സൈഷാ പുരുഷസ്യാപാനമവഷ്ടഭ്യാന്തരാ യദാകാശ-സ്സ സമാനോ വായുര്വ്യാനഃ ॥8॥
പൃഥിവ്യാം-യാഁ ദേവതാ സൈഷാ പുരുഷസ്യാപാനമവഷ്ടഭ്യാന്തരാ യദാകാശ-സ്സ സമാനോ വായുര്വ്യാനഃ ॥8॥
തേജോ ഹ വാവ ഉദാനസ്തസ്മാദുപശാന്തതേജാഃ പുനര്ഭവമിന്ദ്രിയൈര്മനസി സമ്പദ്യമാനൈഃ ॥9॥
യച്ചിത്തസ്തേനൈഷ പ്രാണമായാതി പ്രാണസ്തേജസാ യുക്തഃ।
സഹാത്മനാ യഥാസങ്കല്പിതം-ലോഁക-ന്നയതി ॥10॥
സഹാത്മനാ യഥാസങ്കല്പിതം-ലോഁക-ന്നയതി ॥10॥
യ ഏവം-വിഁദ്വാ-ന്പ്രാണം-വേഁദ।
ന ഹാസ്യ പ്രജാ ഹീയതേ-ഽമൃതോ ഭവതി തദേഷ-ശ്ശ്ലോകഃ ॥11॥
ന ഹാസ്യ പ്രജാ ഹീയതേ-ഽമൃതോ ഭവതി തദേഷ-ശ്ശ്ലോകഃ ॥11॥
ഉത്പത്തിമായതിം സ്ഥാനം-വിഁഭുത്വ-ഞ്ചൈവ പഞ്ചധാ।
അധ്യാത്മ-ഞ്ചൈവ പ്രാണസ്യ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുതേ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുത ഇതി ॥12॥
അധ്യാത്മ-ഞ്ചൈവ പ്രാണസ്യ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുതേ വിജ്ഞായാമൃതമശ്നുത ഇതി ॥12॥