ચાણક્ય નીતિ - પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ

યસ્ય ચિત્તં દ્રવીભૂતં કૃપયા સર્વજન્તુષુ ।
તસ્ય જ્ઞાનેન મોક્ષેણ કિં જટાભસ્મલેપનૈઃ ॥ 01 ॥

એકમપ્યક્ષરં યસ્તુ ગુરુઃ શિષ્યં પ્રબોધયેત્ ।
પૃથિવ્યાં નાસ્તિ તદ્દ્રવ્યં યદ્દત્ત્વા સોઽનૃણી ભવેત્ ॥ 02 ॥
ખલાનાં કણ્ટકાનાં ચ દ્વિવિધૈવ પ્રતિક્રિયા ।
ઉપાનન્મુખભઙ્ગો વા દૂરતો વા વિસર્જનમ્ ॥ 02 ॥
કુચૈલિનં દન્તમલોપધારિણં
બહ્વાશિનં નિષ્ઠુરભાષિણં ચ ।
સૂર્યોદયે ચાસ્તમિતે શયાનં
વિમુઞ્ચતિ શ્રીર્યદિ ચક્રપાણિઃ ॥ 04 ॥
ત્યજન્તિ મિત્રાણિ ધનૈર્વિહીનં
પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સુહૃજ્જનાશ્ચ ।
તમર્થવન્તં પુનરાશ્રયન્તિ
અર્થો હિ લોકે મનુષ્યસ્ય બન્ધુઃ ॥ 05 ॥
અન્યાયોપાર્જિતં દ્રવ્યં દશ વર્ષાણિ તિષ્ઠતિ ।
પ્રાપ્તે ચૈકાદશે વર્ષે સમૂલં તદ્વિનશ્યતિ ॥ 06 ॥
અયુક્તં સ્વામિનો યુક્તં યુક્તં નીચસ્ય દૂષણમ્ ।
અમૃતં રાહવે મૃત્યુર્વિષં શઙ્કરભૂષણમ્ ॥ 07 ॥
તદ્ભોજનં યદ્દ્વિજભુક્તશેષં
તત્સૌહૃદં યત્ક્રિયતે પરસ્મિન્ ।
સા પ્રાજ્ઞતા યા ન કરોતિ પાપં
દમ્ભં વિના યઃ ક્રિયતે સ ધર્મઃ ॥ 08 ॥
મણિર્લુણ્ઠતિ પાદાગ્રે કાચઃ શિરસિ ધાર્યતે ।
ક્રયવિક્રયવેલાયાં કાચઃ કાચો મણિર્મણિઃ ॥ 09 ॥
અનન્તશાસ્ત્રં બહુલાશ્ચ વિદ્યાઃ
સ્વલ્પશ્ચ કાલો બહુવિઘ્નતા ચ ।
યત્સારભૂતં તદુપાસનીયાં
હંસો યથા ક્ષીરમિવામ્બુમધ્યાત્ ॥ 10 ॥
દૂરાગતં પથિ શ્રાન્તં વૃથા ચ ગૃહમાગતમ્ ।
અનર્ચયિત્વા યો ભુઙ્ક્તે સ વૈ ચાણ્ડાલ ઉચ્યતે ॥ 11 ॥
પઠન્તિ ચતુરો વેદાન્ધર્મશાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ।
આત્માનં નૈવ જાનન્તિ દર્વી પાકરસં યથા ॥ 12 ॥
ધન્યા દ્વિજમયી નૌકા વિપરીતા ભવાર્ણવે ।
તરન્ત્યધોગતાઃ સર્વે ઉપરિષ્ઠાઃ પતન્ત્યધઃ ॥ 13 ॥
અયમમૃતનિધાનં નાયકોઽપ્યોષધીનામ્
અમૃતમયશરીરઃ કાન્તિયુક્તોઽપિ ચન્દ્રઃ ।
ભવતિવિગતરશ્મિર્મણ્ડલં પ્રાપ્ય ભાનોઃ
પરસદનનિવિષ્ટઃ કો લઘુત્વં ન યાતિ ॥ 14 ॥
અલિરયં નલિનીદલમધ્યગઃ
કમલિનીમકરન્દમદાલસઃ ।
વિધિવશાત્પરદેશમુપાગતઃ
કુટજપુષ્પરસં બહુ મન્યતે ॥ 15 ॥
પીતઃ ક્રુદ્ધેન તાતશ્ચરણતલહતો વલ્લભો યેન રોષા
દાબાલ્યાદ્વિપ્રવર્યૈઃ સ્વવદનવિવરે ધાર્યતે વૈરિણી મે ।
ગેહં મે છેદયન્તિ પ્રતિદિવસમુમાકાન્તપૂજાનિમિત્તં
તસ્માત્ખિન્ના સદાહં દ્વિજકુલનિલયં નાથ યુક્તં ત્યજામિ ॥ 16 ॥
બન્ધનાનિ ખલુ સન્તિ બહૂનિ
પ્રેમરજ્જુકૃતબન્ધનમન્યત્ ।
દારુભેદનિપુણોઽપિ ષડઙ્ઘ્રિ-
ર્નિષ્ક્રિયો ભવતિ પઙ્કજકોશેઃ ॥ 17 ॥
છિન્નોઽપિ ચન્દન તરુર્ન જહાતિ ગન્ધં
વૃદ્ધોઽપિ વારણપતિ-ર્નજહાતિ લીલામ્ ।
હન્ત્રાર્પિતો મધુરતાં ન જહાતિ ચેક્ષુઃ
ક્ષીણોઽપિ ન ત્યજતિ શિલગુણાન્ કુલીનઃ ॥ 18 ॥