സര്വവേദാന്തസിദ്ധാന്തഗോചരം തമഗോചരമ് ।
ഗോവിന്ദം പരമാനന്ദം സദ്ഗുരും പ്രണതോഽസ്മ്യഹമ് ॥ 1॥
ഗോവിന്ദം പരമാനന്ദം സദ്ഗുരും പ്രണതോഽസ്മ്യഹമ് ॥ 1॥
ജന്തൂനാം നരജന്മ ദുര്ലഭമതഃ പുംസ്ത്വം തതോ വിപ്രതാ
തസ്മാദ്വൈദികധര്മമാര്ഗപരതാ വിദ്വത്ത്വമസ്മാത്പരമ് ।
ആത്മാനാത്മവിവേചനം സ്വനുഭവോ ബ്രഹ്മാത്മനാ സംസ്ഥിതിഃ
മുക്തിര്നോ ശതജന്മകോടിസുകൃതൈഃ പുണ്യൈര്വിനാ ലഭ്യതേ ॥ 2॥
തസ്മാദ്വൈദികധര്മമാര്ഗപരതാ വിദ്വത്ത്വമസ്മാത്പരമ് ।
ആത്മാനാത്മവിവേചനം സ്വനുഭവോ ബ്രഹ്മാത്മനാ സംസ്ഥിതിഃ
മുക്തിര്നോ ശതജന്മകോടിസുകൃതൈഃ പുണ്യൈര്വിനാ ലഭ്യതേ ॥ 2॥
(പാഠഭേദഃ - ശതകോടിജന്മസു കൃതൈഃ)
ദുര്ലഭം ത്രയമേവൈതദ്ദേവാനുഗ്രഹഹേതുകമ് ।
മനുഷ്യത്വം മുമുക്ഷുത്വം മഹാപുരുഷസംശ്രയഃ ॥ 3॥
ദുര്ലഭം ത്രയമേവൈതദ്ദേവാനുഗ്രഹഹേതുകമ് ।
മനുഷ്യത്വം മുമുക്ഷുത്വം മഹാപുരുഷസംശ്രയഃ ॥ 3॥
ലബ്ധ്വാ കഥഞ്ചിന്നരജന്മ ദുര്ലഭം (പാഠഭേദഃ - കഥഞ്ചിന്)
തത്രാപി പുംസ്ത്വം ശ്രുതിപാരദര്ശനമ് ।
യസ്ത്വാത്മമുക്തൌ ന യതേത മൂഢധീഃ
സ ഹ്യാത്മഹാ സ്വം വിനിഹന്ത്യസദ്ഗ്രഹാത് ॥ 4॥
തത്രാപി പുംസ്ത്വം ശ്രുതിപാരദര്ശനമ് ।
യസ്ത്വാത്മമുക്തൌ ന യതേത മൂഢധീഃ
സ ഹ്യാത്മഹാ സ്വം വിനിഹന്ത്യസദ്ഗ്രഹാത് ॥ 4॥
(പാഠഭേദഃ - ആത്മഹാ സ്വം)
ഇതഃ കോ ന്വസ്തി മൂഢാത്മാ യസ്തു സ്വാര്ഥേ പ്രമാദ്യതി ।
ദുര്ലഭം മാനുഷം ദേഹം പ്രാപ്യ തത്രാപി പൌരുഷമ് ॥ 5॥
ഇതഃ കോ ന്വസ്തി മൂഢാത്മാ യസ്തു സ്വാര്ഥേ പ്രമാദ്യതി ।
ദുര്ലഭം മാനുഷം ദേഹം പ്രാപ്യ തത്രാപി പൌരുഷമ് ॥ 5॥
വദന്തു ശാസ്ത്രാണി യജന്തു ദേവാന് (പാഠഭേദഃ - പഠന്തു)
കുര്വന്തു കര്മാണി ഭജന്തു ദേവതാഃ ।
ആത്മൈക്യബോധേന വിനാപി മുക്തി- (പാഠഭേദഃ - വിനാ വിമുക്തിഃ ന)
ര്ന സിധ്യതി ബ്രഹ്മശതാന്തരേഽപി ॥ 6॥
കുര്വന്തു കര്മാണി ഭജന്തു ദേവതാഃ ।
ആത്മൈക്യബോധേന വിനാപി മുക്തി- (പാഠഭേദഃ - വിനാ വിമുക്തിഃ ന)
ര്ന സിധ്യതി ബ്രഹ്മശതാന്തരേഽപി ॥ 6॥
അമൃതത്ത്വസ്യ നാശാസ്തി വിത്തേനേത്യേവ ഹി ശ്രുതിഃ ।
ബ്രവീതി കര്മണോ മുക്തേരഹേതുത്വം സ്ഫുടം യതഃ ॥ 7॥
ബ്രവീതി കര്മണോ മുക്തേരഹേതുത്വം സ്ഫുടം യതഃ ॥ 7॥
അതോ വിമുക്ത്യൈ പ്രയതേത വിദ്വാന്
സന്ന്യസ്തബാഹ്യാര്ഥസുഖസ്പൃഹഃ സന് ।
സന്തം മഹാന്തം സമുപേത്യ ദേശികം
തേനോപദിഷ്ടാര്ഥസമാഹിതാത്മാ ॥ 8॥
സന്ന്യസ്തബാഹ്യാര്ഥസുഖസ്പൃഹഃ സന് ।
സന്തം മഹാന്തം സമുപേത്യ ദേശികം
തേനോപദിഷ്ടാര്ഥസമാഹിതാത്മാ ॥ 8॥
ഉദ്ധരേദാത്മനാഽഽത്മാനം മഗ്നം സംസാരവാരിധൌ ।
യോഗാരൂഢത്വമാസാദ്യ സമ്യഗ്ദര്ശനനിഷ്ഠയാ ॥ 9॥
യോഗാരൂഢത്വമാസാദ്യ സമ്യഗ്ദര്ശനനിഷ്ഠയാ ॥ 9॥
സന്ന്യസ്യ സര്വകര്മാണി ഭവബന്ധവിമുക്തയേ ।
യത്യതാം പണ്ഡിതൈര്ധീരൈരാത്മാഭ്യാസ ഉപസ്ഥിതൈഃ ॥ 10॥
യത്യതാം പണ്ഡിതൈര്ധീരൈരാത്മാഭ്യാസ ഉപസ്ഥിതൈഃ ॥ 10॥
ചിത്തസ്യ ശുദ്ധയേ കര്മ ന തു വസ്തൂപലബ്ധയേ ।
വസ്തുസിദ്ധിര്വിചാരേണ ന കിഞ്ചിത്കര്മകോടിഭിഃ ॥ 11॥
വസ്തുസിദ്ധിര്വിചാരേണ ന കിഞ്ചിത്കര്മകോടിഭിഃ ॥ 11॥
സമ്യഗ്വിചാരതഃ സിദ്ധാ രജ്ജുതത്ത്വാവധാരണാ ।
ഭ്രാന്തോദിതമഹാസര്പഭയദുഃഖവിനാശിനീ ॥ 12॥
ഭ്രാന്തോദിതമഹാസര്പഭയദുഃഖവിനാശിനീ ॥ 12॥
(പാഠഭേദഃ - ഭ്രാന്ത്യോ)
അര്ഥസ്യ നിശ്ചയോ ദൃഷ്ടോ വിചാരേണ ഹിതോക്തിതഃ ।
ന സ്നാനേന ന ദാനേന പ്രാണായാമശതേന വാ ॥ 13॥
അര്ഥസ്യ നിശ്ചയോ ദൃഷ്ടോ വിചാരേണ ഹിതോക്തിതഃ ।
ന സ്നാനേന ന ദാനേന പ്രാണായാമശതേന വാ ॥ 13॥
അധികാരിണമാശാസ്തേ ഫലസിദ്ധിര്വിശേഷതഃ ।
ഉപായാ ദേശകാലാദ്യാഃ സന്ത്യസ്മിന്സഹകാരിണഃ ॥ 14॥
ഉപായാ ദേശകാലാദ്യാഃ സന്ത്യസ്മിന്സഹകാരിണഃ ॥ 14॥
(പാഠഭേദഃ - സന്ത്യസ്യാം)
അതോ വിചാരഃ കര്തവ്യോ ജിജ്ഞാസോരാത്മവസ്തുനഃ ॥
സമാസാദ്യ ദയാസിന്ധും ഗുരും ബ്രഹ്മവിദുത്തമമ് ॥ 15॥
അതോ വിചാരഃ കര്തവ്യോ ജിജ്ഞാസോരാത്മവസ്തുനഃ ॥
സമാസാദ്യ ദയാസിന്ധും ഗുരും ബ്രഹ്മവിദുത്തമമ് ॥ 15॥
മേധാവീ പുരുഷോ വിദ്വാനൂഹാപോഹവിചക്ഷണഃ ।
അധികാര്യാത്മവിദ്യായാമുക്തലക്ഷണലക്ഷിതഃ ॥ 16॥
അധികാര്യാത്മവിദ്യായാമുക്തലക്ഷണലക്ഷിതഃ ॥ 16॥
വിവേകിനോ വിരക്തസ്യ ശമാദിഗുണശാലിനഃ ।
മുമുക്ഷോരേവ ഹി ബ്രഹ്മജിജ്ഞാസായോഗ്യതാ മതാ ॥ 17॥
മുമുക്ഷോരേവ ഹി ബ്രഹ്മജിജ്ഞാസായോഗ്യതാ മതാ ॥ 17॥
സാധനാന്യത്ര ചത്വാരി കഥിതാനി മനീഷിഭിഃ ।
യേഷു സത്സ്വേവ സന്നിഷ്ഠാ യദഭാവേ ന സിധ്യതി ॥ 18॥
യേഷു സത്സ്വേവ സന്നിഷ്ഠാ യദഭാവേ ന സിധ്യതി ॥ 18॥
ആദൌ നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ പരിഗണ്യതേ ।
ഇഹാമുത്രഫലഭോഗവിരാഗസ്തദനന്തരമ് ।
ശമാദിഷട്കസമ്പത്തിര്മുമുക്ഷുത്വമിതി സ്ഫുടമ് ॥ 19॥
ഇഹാമുത്രഫലഭോഗവിരാഗസ്തദനന്തരമ് ।
ശമാദിഷട്കസമ്പത്തിര്മുമുക്ഷുത്വമിതി സ്ഫുടമ് ॥ 19॥
ബ്രഹ്മ സത്യം ജഗന്മിഥ്യേത്യേവംരൂപോ വിനിശ്ചയഃ ।
സോഽയം നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ സമുദാഹൃതഃ ॥ 20॥
സോഽയം നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ സമുദാഹൃതഃ ॥ 20॥
തദ്വൈരാഗ്യം ജിഹാസാ യാ ദര്ശനശ്രവണാദിഭിഃ । (പാഠഭേദഃ - ജുഗുപ്സാ യാ)
ദേഹാദിബ്രഹ്മപര്യന്തേ ഹ്യനിത്യേ ഭോഗവസ്തുനി ॥ 21॥
ദേഹാദിബ്രഹ്മപര്യന്തേ ഹ്യനിത്യേ ഭോഗവസ്തുനി ॥ 21॥
(പാഠഭേദഃ - ഭോഗ്യവസ്തുനി)
വിരജ്യ വിഷയവ്രാതാദ്ദോഷദൃഷ്ട്യാ മുഹുര്മുഹുഃ ।
സ്വലക്ഷ്യേ നിയതാവസ്ഥാ മനസഃ ശമ ഉച്യതേ ॥ 22॥
വിരജ്യ വിഷയവ്രാതാദ്ദോഷദൃഷ്ട്യാ മുഹുര്മുഹുഃ ।
സ്വലക്ഷ്യേ നിയതാവസ്ഥാ മനസഃ ശമ ഉച്യതേ ॥ 22॥
വിഷയേഭ്യഃ പരാവര്ത്യ സ്ഥാപനം സ്വസ്വഗോലകേ ।
ഉഭയേഷാമിന്ദ്രിയാണാം സ ദമഃ പരികീര്തിതഃ ।
ബാഹ്യാനാലമ്ബനം വൃത്തേരേഷോപരതിരുത്തമാ ॥ 23॥
ഉഭയേഷാമിന്ദ്രിയാണാം സ ദമഃ പരികീര്തിതഃ ।
ബാഹ്യാനാലമ്ബനം വൃത്തേരേഷോപരതിരുത്തമാ ॥ 23॥
സഹനം സര്വദുഃഖാനാമപ്രതീകാരപൂര്വകമ് ।
ചിന്താവിലാപരഹിതം സാ തിതിക്ഷാ നിഗദ്യതേ ॥ 24॥
ചിന്താവിലാപരഹിതം സാ തിതിക്ഷാ നിഗദ്യതേ ॥ 24॥
ശാസ്ത്രസ്യ ഗുരുവാക്യസ്യ സത്യബുദ്ധ്യവധാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - സത്യബുദ്ധ്യാവധാരണാ)
സാ ശ്രദ്ധാ കഥിതാ സദ്ഭിര്യയാ വസ്തൂപലഭ്യതേ ॥ 25॥
സാ ശ്രദ്ധാ കഥിതാ സദ്ഭിര്യയാ വസ്തൂപലഭ്യതേ ॥ 25॥
സര്വദാ സ്ഥാപനം ബുദ്ധേഃ ശുദ്ധേ ബ്രഹ്മണി സര്വദാ । (പാഠഭേദഃ - സമ്യഗാസ്ഥാപനം)
തത്സമാധാനമിത്യുക്തം ന തു ചിത്തസ്യ ലാലനമ് ॥ 26॥
തത്സമാധാനമിത്യുക്തം ന തു ചിത്തസ്യ ലാലനമ് ॥ 26॥
അഹങ്കാരാദിദേഹാന്താന് ബന്ധാനജ്ഞാനകല്പിതാന് ।
സ്വസ്വരൂപാവബോധേന മോക്തുമിച്ഛാ മുമുക്ഷുതാ ॥ 27॥
സ്വസ്വരൂപാവബോധേന മോക്തുമിച്ഛാ മുമുക്ഷുതാ ॥ 27॥
മന്ദമധ്യമരൂപാപി വൈരാഗ്യേണ ശമാദിനാ ।
പ്രസാദേന ഗുരോഃ സേയം പ്രവൃദ്ധാ സൂയതേ ഫലമ് ॥ 28॥
പ്രസാദേന ഗുരോഃ സേയം പ്രവൃദ്ധാ സൂയതേ ഫലമ് ॥ 28॥
വൈരാഗ്യം ച മുമുക്ഷുത്വം തീവ്രം യസ്യ തു വിദ്യതേ ।
തസ്മിന്നേവാര്ഥവന്തഃ സ്യുഃ ഫലവന്തഃ ശമാദയഃ ॥ 29॥
തസ്മിന്നേവാര്ഥവന്തഃ സ്യുഃ ഫലവന്തഃ ശമാദയഃ ॥ 29॥
ഏതയോര്മന്ദതാ യത്ര വിരക്തത്വമുമുക്ഷയോഃ ।
മരൌ സലിലവത്തത്ര ശമാദേര്ഭാനമാത്രതാ ॥ 30॥
മരൌ സലിലവത്തത്ര ശമാദേര്ഭാനമാത്രതാ ॥ 30॥
മോക്ഷകാരണസാമഗ്ര്യാം ഭക്തിരേവ ഗരീയസീ ।
സ്വസ്വരൂപാനുസന്ധാനം ഭക്തിരിത്യഭിധീയതേ ॥ 31॥
സ്വസ്വരൂപാനുസന്ധാനം ഭക്തിരിത്യഭിധീയതേ ॥ 31॥
സ്വാത്മതത്ത്വാനുസന്ധാനം ഭക്തിരിത്യപരേ ജഗുഃ ।
ഉക്തസാധനസമ്പന്നസ്തത്ത്വജിജ്ഞാസുരാത്മനഃ ।
ഉപസീദേദ്ഗുരും പ്രാജ്ഞം യസ്മാദ്ബന്ധവിമോക്ഷണമ് ॥ 32॥
ഉക്തസാധനസമ്പന്നസ്തത്ത്വജിജ്ഞാസുരാത്മനഃ ।
ഉപസീദേദ്ഗുരും പ്രാജ്ഞം യസ്മാദ്ബന്ധവിമോക്ഷണമ് ॥ 32॥
ശ്രോത്രിയോഽവൃജിനോഽകാമഹതോ യോ ബ്രഹ്മവിത്തമഃ ।
ബ്രഹ്മണ്യുപരതഃ ശാന്തോ നിരിന്ധന ഇവാനലഃ ।
അഹേതുകദയാസിന്ധുര്ബന്ധുരാനമതാം സതാമ് ॥ 33॥
ബ്രഹ്മണ്യുപരതഃ ശാന്തോ നിരിന്ധന ഇവാനലഃ ।
അഹേതുകദയാസിന്ധുര്ബന്ധുരാനമതാം സതാമ് ॥ 33॥
തമാരാധ്യ ഗുരും ഭക്ത്യാ പ്രഹ്വപ്രശ്രയസേവനൈഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രഹ്വഃ)
പ്രസന്നം തമനുപ്രാപ്യ പൃച്ഛേജ്ജ്ഞാതവ്യമാത്മനഃ ॥ 34॥
പ്രസന്നം തമനുപ്രാപ്യ പൃച്ഛേജ്ജ്ഞാതവ്യമാത്മനഃ ॥ 34॥
സ്വാമിന്നമസ്തേ നതലോകബന്ധോ
കാരുണ്യസിന്ധോ പതിതം ഭവാബ്ധൌ ।
മാമുദ്ധരാത്മീയകടാക്ഷദൃഷ്ട്യാ
ഋജ്വ്യാതികാരുണ്യസുധാഭിവൃഷ്ട്യാ ॥ 35॥
കാരുണ്യസിന്ധോ പതിതം ഭവാബ്ധൌ ।
മാമുദ്ധരാത്മീയകടാക്ഷദൃഷ്ട്യാ
ഋജ്വ്യാതികാരുണ്യസുധാഭിവൃഷ്ട്യാ ॥ 35॥
ദുര്വാരസംസാരദവാഗ്നിതപ്തം
ദോധൂയമാനം ദുരദൃഷ്ടവാതൈഃ ।
ഭീതം പ്രപന്നം പരിപാഹി മൃത്യോഃ
ശരണ്യമന്യദ്യദഹം ന ജാനേ ॥ 36॥
ദോധൂയമാനം ദുരദൃഷ്ടവാതൈഃ ।
ഭീതം പ്രപന്നം പരിപാഹി മൃത്യോഃ
ശരണ്യമന്യദ്യദഹം ന ജാനേ ॥ 36॥
(പാഠഭേദഃ - അന്യം)
ശാന്താ മഹാന്തോ നിവസന്തി സന്തോ
വസന്തവല്ലോകഹിതം ചരന്തഃ ।
തീര്ണാഃ സ്വയം ഭീമഭവാര്ണവം ജനാ-
നഹേതുനാന്യാനപി താരയന്തഃ ॥ 37॥
ശാന്താ മഹാന്തോ നിവസന്തി സന്തോ
വസന്തവല്ലോകഹിതം ചരന്തഃ ।
തീര്ണാഃ സ്വയം ഭീമഭവാര്ണവം ജനാ-
നഹേതുനാന്യാനപി താരയന്തഃ ॥ 37॥
അയം സ്വഭാവഃ സ്വത ഏവ യത്പര-
ശ്രമാപനോദപ്രവണം മഹാത്മനാമ് ।
സുധാംശുരേഷ സ്വയമര്കകര്കശ-
പ്രഭാഭിതപ്താമവതി ക്ഷിതിം കില ॥ 38॥
ശ്രമാപനോദപ്രവണം മഹാത്മനാമ് ।
സുധാംശുരേഷ സ്വയമര്കകര്കശ-
പ്രഭാഭിതപ്താമവതി ക്ഷിതിം കില ॥ 38॥
ബ്രഹ്മാനന്ദരസാനുഭൂതികലിതൈഃ പൂതൈഃ സുശീതൈര്യുതൈ- (പാഠഭേദഃ - സുശീതൈഃ സിതൈഃ)
ര്യുഷ്മദ്വാക്കലശോജ്ഝിതൈഃ ശ്രുതിസുഖൈര്വാക്യാമൃതൈഃ സേചയ ।
സന്തപ്തം ഭവതാപദാവദഹനജ്വാലാഭിരേനം പ്രഭോ
ധന്യാസ്തേ ഭവദീക്ഷണക്ഷണഗതേഃ പാത്രീകൃതാഃ സ്വീകൃതാഃ ॥ 39॥
ര്യുഷ്മദ്വാക്കലശോജ്ഝിതൈഃ ശ്രുതിസുഖൈര്വാക്യാമൃതൈഃ സേചയ ।
സന്തപ്തം ഭവതാപദാവദഹനജ്വാലാഭിരേനം പ്രഭോ
ധന്യാസ്തേ ഭവദീക്ഷണക്ഷണഗതേഃ പാത്രീകൃതാഃ സ്വീകൃതാഃ ॥ 39॥
കഥം തരേയം ഭവസിന്ധുമേതം
കാ വാ ഗതിര്മേ കതമോഽസ്ത്യുപായഃ ।
ജാനേ ന കിഞ്ചിത്കൃപയാഽവ മാം പ്രഭോ
സംസാരദുഃഖക്ഷതിമാതനുഷ്വ ॥ 40॥
കാ വാ ഗതിര്മേ കതമോഽസ്ത്യുപായഃ ।
ജാനേ ന കിഞ്ചിത്കൃപയാഽവ മാം പ്രഭോ
സംസാരദുഃഖക്ഷതിമാതനുഷ്വ ॥ 40॥
തഥാ വദന്തം ശരണാഗതം സ്വം
സംസാരദാവാനലതാപതപ്തമ് ।
നിരീക്ഷ്യ കാരുണ്യരസാര്ദ്രദൃഷ്ട്യാ
ദദ്യാദഭീതിം സഹസാ മഹാത്മാ ॥ 41॥
സംസാരദാവാനലതാപതപ്തമ് ।
നിരീക്ഷ്യ കാരുണ്യരസാര്ദ്രദൃഷ്ട്യാ
ദദ്യാദഭീതിം സഹസാ മഹാത്മാ ॥ 41॥
വിദ്വാന് സ തസ്മാ ഉപസത്തിമീയുഷേ
മുമുക്ഷവേ സാധു യഥോക്തകാരിണേ ।
പ്രശാന്തചിത്തായ ശമാന്വിതായ
തത്ത്വോപദേശം കൃപയൈവ കുര്യാത് ॥ 42॥
മുമുക്ഷവേ സാധു യഥോക്തകാരിണേ ।
പ്രശാന്തചിത്തായ ശമാന്വിതായ
തത്ത്വോപദേശം കൃപയൈവ കുര്യാത് ॥ 42॥
മാ ഭൈഷ്ട വിദ്വംസ്തവ നാസ്ത്യപായഃ
സംസാരസിന്ധോസ്തരണേഽസ്ത്യുപായഃ ।
യേനൈവ യാതാ യതയോഽസ്യ പാരം
തമേവ മാര്ഗം തവ നിര്ദിശാമി ॥ 43॥
സംസാരസിന്ധോസ്തരണേഽസ്ത്യുപായഃ ।
യേനൈവ യാതാ യതയോഽസ്യ പാരം
തമേവ മാര്ഗം തവ നിര്ദിശാമി ॥ 43॥
അസ്ത്യുപായോ മഹാന്കശ്ചിത്സംസാരഭയനാശനഃ ।
തേന തീര്ത്വാ ഭവാമ്ഭോധിം പരമാനന്ദമാപ്സ്യസി ॥ 44॥
തേന തീര്ത്വാ ഭവാമ്ഭോധിം പരമാനന്ദമാപ്സ്യസി ॥ 44॥
വേദാന്താര്ഥവിചാരേണ ജായതേ ജ്ഞാനമുത്തമമ് ।
തേനാത്യന്തികസംസാരദുഃഖനാശോ ഭവത്യനു ॥ 45॥
തേനാത്യന്തികസംസാരദുഃഖനാശോ ഭവത്യനു ॥ 45॥
ശ്രദ്ധാഭക്തിധ്യാനയോഗാന്മുമുക്ഷോഃ
മുക്തേര്ഹേതൂന്വക്തി സാക്ഷാച്ഛ്രുതേര്ഗീഃ ।
യോ വാ ഏതേഷ്വേവ തിഷ്ഠത്യമുഷ്യ
മോക്ഷോഽവിദ്യാകല്പിതാദ്ദേഹബന്ധാത് ॥ 46॥
മുക്തേര്ഹേതൂന്വക്തി സാക്ഷാച്ഛ്രുതേര്ഗീഃ ।
യോ വാ ഏതേഷ്വേവ തിഷ്ഠത്യമുഷ്യ
മോക്ഷോഽവിദ്യാകല്പിതാദ്ദേഹബന്ധാത് ॥ 46॥
അജ്ഞാനയോഗാത്പരമാത്മനസ്തവ
ഹ്യനാത്മബന്ധസ്തത ഏവ സംസൃതിഃ ।
തയോര്വിവേകോദിതബോധവഹ്നിഃ
അജ്ഞാനകാര്യം പ്രദഹേത്സമൂലമ് ॥ 47॥
ഹ്യനാത്മബന്ധസ്തത ഏവ സംസൃതിഃ ।
തയോര്വിവേകോദിതബോധവഹ്നിഃ
അജ്ഞാനകാര്യം പ്രദഹേത്സമൂലമ് ॥ 47॥
ശിഷ്യ ഉവാച।
കൃപയാ ശ്രൂയതാം സ്വാമിന്പ്രശ്നോഽയം ക്രിയതേ മയാ ।
യദുത്തരമഹം ശ്രുത്വാ കൃതാര്ഥഃ സ്യാം ഭവന്മുഖാത് ॥ 48॥
കൃപയാ ശ്രൂയതാം സ്വാമിന്പ്രശ്നോഽയം ക്രിയതേ മയാ ।
യദുത്തരമഹം ശ്രുത്വാ കൃതാര്ഥഃ സ്യാം ഭവന്മുഖാത് ॥ 48॥
കോ നാമ ബന്ധഃ കഥമേഷ ആഗതഃ
കഥം പ്രതിഷ്ഠാസ്യ കഥം വിമോക്ഷഃ ।
കോഽസാവനാത്മാ പരമഃ ക ആത്മാ
തയോര്വിവേകഃ കഥമേതദുച്യതാമ് ॥ 49॥
കഥം പ്രതിഷ്ഠാസ്യ കഥം വിമോക്ഷഃ ।
കോഽസാവനാത്മാ പരമഃ ക ആത്മാ
തയോര്വിവേകഃ കഥമേതദുച്യതാമ് ॥ 49॥
ശ്രീഗുരുവാച ।
ധന്യോഽസി കൃതകൃത്യോഽസി പാവിതം തേ കുലം ത്വയാ । (പാഠഭേദഃ - പാവിതം)
യദവിദ്യാബന്ധമുക്ത്യാ ബ്രഹ്മീഭവിതുമിച്ഛസി ॥ 50॥
ധന്യോഽസി കൃതകൃത്യോഽസി പാവിതം തേ കുലം ത്വയാ । (പാഠഭേദഃ - പാവിതം)
യദവിദ്യാബന്ധമുക്ത്യാ ബ്രഹ്മീഭവിതുമിച്ഛസി ॥ 50॥
ഋണമോചനകര്താരഃ പിതുഃ സന്തി സുതാദയഃ ।
ബന്ധമോചനകര്താ തു സ്വസ്മാദന്യോ ന കശ്ചന ॥ 51॥
ബന്ധമോചനകര്താ തു സ്വസ്മാദന്യോ ന കശ്ചന ॥ 51॥
മസ്തകന്യസ്തഭാരാദേര്ദുഃഖമന്യൈര്നിവാര്യതേ ।
ക്ഷുധാദികൃതദുഃഖം തു വിനാ സ്വേന ന കേനചിത് ॥ 52॥
ക്ഷുധാദികൃതദുഃഖം തു വിനാ സ്വേന ന കേനചിത് ॥ 52॥
പഥ്യമൌഷധസേവാ ച ക്രിയതേ യേന രോഗിണാ ।
ആരോഗ്യസിദ്ധിര്ദൃഷ്ടാഽസ്യ നാന്യാനുഷ്ഠിതകര്മണാ ॥ 53॥
ആരോഗ്യസിദ്ധിര്ദൃഷ്ടാഽസ്യ നാന്യാനുഷ്ഠിതകര്മണാ ॥ 53॥
വസ്തുസ്വരൂപം സ്ഫുടബോധചക്ഷുഷാ
സ്വേനൈവ വേദ്യം ന തു പണ്ഡിതേന ।
ചന്ദ്രസ്വരൂപം നിജചക്ഷുഷൈവ
ജ്ഞാതവ്യമന്യൈരവഗമ്യതേ കിമ് ॥ 54॥
സ്വേനൈവ വേദ്യം ന തു പണ്ഡിതേന ।
ചന്ദ്രസ്വരൂപം നിജചക്ഷുഷൈവ
ജ്ഞാതവ്യമന്യൈരവഗമ്യതേ കിമ് ॥ 54॥
അവിദ്യാകാമകര്മാദിപാശബന്ധം വിമോചിതുമ് ।
കഃ ശക്നുയാദ്വിനാഽഽത്മാനം കല്പകോടിശതൈരപി ॥ 55॥
കഃ ശക്നുയാദ്വിനാഽഽത്മാനം കല്പകോടിശതൈരപി ॥ 55॥
ന യോഗേന ന സാങ്ഖ്യേന കര്മണാ നോ ന വിദ്യയാ ।
ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വബോധേന മോക്ഷഃ സിധ്യതി നാന്യഥാ ॥ 56॥
ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വബോധേന മോക്ഷഃ സിധ്യതി നാന്യഥാ ॥ 56॥
വീണായാ രൂപസൌന്ദര്യം തന്ത്രീവാദനസൌഷ്ഠവമ് ।
പ്രജാരഞ്ജനമാത്രം തന്ന സാമ്രാജ്യായ കല്പതേ ॥ 57॥
പ്രജാരഞ്ജനമാത്രം തന്ന സാമ്രാജ്യായ കല്പതേ ॥ 57॥
വാഗ്വൈഖരീ ശബ്ദഝരീ ശാസ്ത്രവ്യാഖ്യാനകൌശലമ് ।
വൈദുഷ്യം വിദുഷാം തദ്വദ്ഭുക്തയേ ന തു മുക്തയേ ॥ 58॥
വൈദുഷ്യം വിദുഷാം തദ്വദ്ഭുക്തയേ ന തു മുക്തയേ ॥ 58॥
അവിജ്ഞാതേ പരേ തത്ത്വേ ശാസ്ത്രാധീതിസ്തു നിഷ്ഫലാ ।
വിജ്ഞാതേഽപി പരേ തത്ത്വേ ശാസ്ത്രാധീതിസ്തു നിഷ്ഫലാ ॥ 59॥
വിജ്ഞാതേഽപി പരേ തത്ത്വേ ശാസ്ത്രാധീതിസ്തു നിഷ്ഫലാ ॥ 59॥
ശബ്ദജാലം മഹാരണ്യം ചിത്തഭ്രമണകാരണമ് ।
അതഃ പ്രയത്നാജ്ജ്ഞാതവ്യം തത്ത്വജ്ഞൈസ്തത്ത്വമാത്മനഃ ॥ 60॥
അതഃ പ്രയത്നാജ്ജ്ഞാതവ്യം തത്ത്വജ്ഞൈസ്തത്ത്വമാത്മനഃ ॥ 60॥
തത്ത്വജ്ഞാത്തത്ത്വ
അജ്ഞാനസര്പദഷ്ടസ്യ ബ്രഹ്മജ്ഞാനൌഷധം വിനാ ।
കിമു വേദൈശ്ച ശാസ്ത്രൈശ്ച കിമു മന്ത്രൈഃ കിമൌഷധൈഃ ॥ 61॥
അജ്ഞാനസര്പദഷ്ടസ്യ ബ്രഹ്മജ്ഞാനൌഷധം വിനാ ।
കിമു വേദൈശ്ച ശാസ്ത്രൈശ്ച കിമു മന്ത്രൈഃ കിമൌഷധൈഃ ॥ 61॥
ന ഗച്ഛതി വിനാ പാനം വ്യാധിരൌഷധശബ്ദതഃ ।
വിനാഽപരോക്ഷാനുഭവം ബ്രഹ്മശബ്ദൈര്ന മുച്യതേ ॥ 62॥
വിനാഽപരോക്ഷാനുഭവം ബ്രഹ്മശബ്ദൈര്ന മുച്യതേ ॥ 62॥
അകൃത്വാ ദൃശ്യവിലയമജ്ഞാത്വാ തത്ത്വമാത്മനഃ ।
ബ്രഹ്മശബ്ദൈഃ കുതോ മുക്തിരുക്തിമാത്രഫലൈര്നൃണാമ് ॥ 63॥
ബ്രഹ്മശബ്ദൈഃ കുതോ മുക്തിരുക്തിമാത്രഫലൈര്നൃണാമ് ॥ 63॥
(പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യശബ്ദൈഃ)
അകൃത്വാ ശത്രുസംഹാരമഗത്വാഖിലഭൂശ്രിയമ് ।
രാജാഹമിതി ശബ്ദാന്നോ രാജാ ഭവിതുമര്ഹതി ॥ 64॥
അകൃത്വാ ശത്രുസംഹാരമഗത്വാഖിലഭൂശ്രിയമ് ।
രാജാഹമിതി ശബ്ദാന്നോ രാജാ ഭവിതുമര്ഹതി ॥ 64॥
ആപ്തോക്തിം ഖനനം തഥോപരിശിലാദ്യുത്കര്ഷണം സ്വീകൃതിം (പാഠഭേദഃ - പരിശിലാപാകര്ഷണം)
നിക്ഷേപഃ സമപേക്ഷതേ ന ഹി ബഹിഃശബ്ദൈസ്തു നിര്ഗച്ഛതി ।
തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോപദേശമനനധ്യാനാദിഭിര്ലഭ്യതേ
മായാകാര്യതിരോഹിതം സ്വമമലം തത്ത്വം ന ദുര്യുക്തിഭിഃ ॥ 65॥
നിക്ഷേപഃ സമപേക്ഷതേ ന ഹി ബഹിഃശബ്ദൈസ്തു നിര്ഗച്ഛതി ।
തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോപദേശമനനധ്യാനാദിഭിര്ലഭ്യതേ
മായാകാര്യതിരോഹിതം സ്വമമലം തത്ത്വം ന ദുര്യുക്തിഭിഃ ॥ 65॥
തസ്മാത്സര്വപ്രയത്നേന ഭവബന്ധവിമുക്തയേ ।
സ്വൈരേവ യത്നഃ കര്തവ്യോ രോഗാദാവിവ പണ്ഡിതൈഃ ॥ 66॥
സ്വൈരേവ യത്നഃ കര്തവ്യോ രോഗാദാവിവ പണ്ഡിതൈഃ ॥ 66॥
(പാഠഭേദഃ - രോഗാദേരിവ)
യസ്ത്വയാദ്യ കൃതഃ പ്രശ്നോ വരീയാഞ്ഛാസ്ത്രവിന്മതഃ । (പാഠഭേദഃ - സമ്മതഃ)
സൂത്രപ്രായോ നിഗൂഢാര്ഥോ ജ്ഞാതവ്യശ്ച മുമുക്ഷുഭിഃ ॥ 67॥
യസ്ത്വയാദ്യ കൃതഃ പ്രശ്നോ വരീയാഞ്ഛാസ്ത്രവിന്മതഃ । (പാഠഭേദഃ - സമ്മതഃ)
സൂത്രപ്രായോ നിഗൂഢാര്ഥോ ജ്ഞാതവ്യശ്ച മുമുക്ഷുഭിഃ ॥ 67॥
ശഋണുഷ്വാവഹിതോ വിദ്വന്യന്മയാ സമുദീര്യതേ ।
തദേതച്ഛ്രവണാത്സദ്യോ ഭവബന്ധാദ്വിമോക്ഷ്യസേ ॥ 68॥
തദേതച്ഛ്രവണാത്സദ്യോ ഭവബന്ധാദ്വിമോക്ഷ്യസേ ॥ 68॥
മോക്ഷസ്യ ഹേതുഃ പ്രഥമോ നിഗദ്യതേ
വൈരാഗ്യമത്യന്തമനിത്യവസ്തുഷു ।
തതഃ ശമശ്ചാപി ദമസ്തിതിക്ഷാ
ന്യാസഃ പ്രസക്താഖിലകര്മണാം ഭൃശമ് ॥ 69॥
വൈരാഗ്യമത്യന്തമനിത്യവസ്തുഷു ।
തതഃ ശമശ്ചാപി ദമസ്തിതിക്ഷാ
ന്യാസഃ പ്രസക്താഖിലകര്മണാം ഭൃശമ് ॥ 69॥
തതഃ ശ്രുതിസ്തന്മനനം സതത്ത്വ-
ധ്യാനം ചിരം നിത്യനിരന്തരം മുനേഃ ।
തതോഽവികല്പം പരമേത്യ വിദ്വാന്
ഇഹൈവ നിര്വാണസുഖം സമൃച്ഛതി ॥ 70॥
ധ്യാനം ചിരം നിത്യനിരന്തരം മുനേഃ ।
തതോഽവികല്പം പരമേത്യ വിദ്വാന്
ഇഹൈവ നിര്വാണസുഖം സമൃച്ഛതി ॥ 70॥
യദ്ബോദ്ധവ്യം തവേദാനീമാത്മാനാത്മവിവേചനമ് ।
തദുച്യതേ മയാ സമ്യക് ശ്രുത്വാത്മന്യവധാരയ ॥ 71॥
തദുച്യതേ മയാ സമ്യക് ശ്രുത്വാത്മന്യവധാരയ ॥ 71॥
മജ്ജാസ്ഥിമേദഃപലരക്തചര്മ-
ത്വഗാഹ്വയൈര്ധാതുഭിരേഭിരന്വിതമ് ।
പാദോരുവക്ഷോഭുജപൃഷ്ഠമസ്തകൈഃ
അങ്ഗൈരുപാങ്ഗൈരുപയുക്തമേതത് ॥ 72॥
ത്വഗാഹ്വയൈര്ധാതുഭിരേഭിരന്വിതമ് ।
പാദോരുവക്ഷോഭുജപൃഷ്ഠമസ്തകൈഃ
അങ്ഗൈരുപാങ്ഗൈരുപയുക്തമേതത് ॥ 72॥
അഹമ്മമേതി പ്രഥിതം ശരീരം
മോഹാസ്പദം സ്ഥൂലമിതീര്യതേ ബുധൈഃ ।
നഭോനഭസ്വദ്ദഹനാമ്ബുഭൂമയഃ
സൂക്ഷ്മാണി ഭൂതാനി ഭവന്തി താനി ॥ 73॥
മോഹാസ്പദം സ്ഥൂലമിതീര്യതേ ബുധൈഃ ।
നഭോനഭസ്വദ്ദഹനാമ്ബുഭൂമയഃ
സൂക്ഷ്മാണി ഭൂതാനി ഭവന്തി താനി ॥ 73॥
പരസ്പരാംശൈര്മിലിതാനി ഭൂത്വാ
സ്ഥൂലാനി ച സ്ഥൂലശരീരഹേതവഃ ।
മാത്രാസ്തദീയാ വിഷയാ ഭവന്തി
ശബ്ദാദയഃ പഞ്ച സുഖായ ഭോക്തുഃ ॥ 74॥
സ്ഥൂലാനി ച സ്ഥൂലശരീരഹേതവഃ ।
മാത്രാസ്തദീയാ വിഷയാ ഭവന്തി
ശബ്ദാദയഃ പഞ്ച സുഖായ ഭോക്തുഃ ॥ 74॥
യ ഏഷു മൂഢാ വിഷയേഷു ബദ്ധാ
രാഗോരുപാശേന സുദുര്ദമേന ।
ആയാന്തി നിര്യാന്ത്യധ ഊര്ധ്വമുച്ചൈഃ
സ്വകര്മദൂതേന ജവേന നീതാഃ ॥ 75॥
രാഗോരുപാശേന സുദുര്ദമേന ।
ആയാന്തി നിര്യാന്ത്യധ ഊര്ധ്വമുച്ചൈഃ
സ്വകര്മദൂതേന ജവേന നീതാഃ ॥ 75॥
ശബ്ദാദിഭിഃ പഞ്ചഭിരേവ പഞ്ച
പഞ്ചത്വമാപുഃ സ്വഗുണേന ബദ്ധാഃ ।
കുരങ്ഗമാതങ്ഗപതങ്ഗമീന-
ഭൃങ്ഗാ നരഃ പഞ്ചഭിരഞ്ചിതഃ കിമ് ॥ 76॥
പഞ്ചത്വമാപുഃ സ്വഗുണേന ബദ്ധാഃ ।
കുരങ്ഗമാതങ്ഗപതങ്ഗമീന-
ഭൃങ്ഗാ നരഃ പഞ്ചഭിരഞ്ചിതഃ കിമ് ॥ 76॥
ദോഷേണ തീവ്രോ വിഷയഃ കൃഷ്ണസര്പവിഷാദപി ।
വിഷം നിഹന്തി ഭോക്താരം ദ്രഷ്ടാരം ചക്ഷുഷാപ്യയമ് ॥ 77॥
വിഷം നിഹന്തി ഭോക്താരം ദ്രഷ്ടാരം ചക്ഷുഷാപ്യയമ് ॥ 77॥
വിഷയാശാമഹാപാശാദ്യോ വിമുക്തഃ സുദുസ്ത്യജാത് ।
സ ഏവ കല്പതേ മുക്ത്യൈ നാന്യഃ ഷട്ശാസ്ത്രവേദ്യപി ॥ 78॥
സ ഏവ കല്പതേ മുക്ത്യൈ നാന്യഃ ഷട്ശാസ്ത്രവേദ്യപി ॥ 78॥
ആപാതവൈരാഗ്യവതോ മുമുക്ഷൂന്
ഭവാബ്ധിപാരം പ്രതിയാതുമുദ്യതാന് ।
ആശാഗ്രഹോ മജ്ജയതേഽന്തരാലേ
നിഗൃഹ്യ കണ്ഠേ വിനിവര്ത്യ വേഗാത് ॥ 79॥
ഭവാബ്ധിപാരം പ്രതിയാതുമുദ്യതാന് ।
ആശാഗ്രഹോ മജ്ജയതേഽന്തരാലേ
നിഗൃഹ്യ കണ്ഠേ വിനിവര്ത്യ വേഗാത് ॥ 79॥
വിഷയാഖ്യഗ്രഹോ യേന സുവിരക്ത്യസിനാ ഹതഃ ।
സ ഗച്ഛതി ഭവാമ്ഭോധേഃ പാരം പ്രത്യൂഹവര്ജിതഃ ॥ 80॥
സ ഗച്ഛതി ഭവാമ്ഭോധേഃ പാരം പ്രത്യൂഹവര്ജിതഃ ॥ 80॥
വിഷമവിഷയമാര്ഗൈര്ഗച്ഛതോഽനച്ഛബുദ്ധേഃ (പാഠഭേദഃ - വിഷയമാര്ഗേ ഗച്ഛതോ)
പ്രതിപദമഭിയാതോ മൃത്യുരപ്യേഷ വിദ്ധി । (പാഠഭേദഃ - പ്രതിപദമഭിഘാതോ മൃത്യുരപ്യേഷ സിദ്ധഃ)
ഹിതസുജനഗുരൂക്ത്യാ ഗച്ഛതഃ സ്വസ്യ യുക്ത്യാ
പ്രഭവതി ഫലസിദ്ധിഃ സത്യമിത്യേവ വിദ്ധി ॥ 81॥
പ്രതിപദമഭിയാതോ മൃത്യുരപ്യേഷ വിദ്ധി । (പാഠഭേദഃ - പ്രതിപദമഭിഘാതോ മൃത്യുരപ്യേഷ സിദ്ധഃ)
ഹിതസുജനഗുരൂക്ത്യാ ഗച്ഛതഃ സ്വസ്യ യുക്ത്യാ
പ്രഭവതി ഫലസിദ്ധിഃ സത്യമിത്യേവ വിദ്ധി ॥ 81॥
മോക്ഷസ്യ കാങ്ക്ഷാ യദി വൈ തവാസ്തി
ത്യജാതിദൂരാദ്വിഷയാന്വിഷം യഥാ ।
പീയൂഷവത്തോഷദയാക്ഷമാര്ജവ-
പ്രശാന്തിദാന്തീര്ഭജ നിത്യമാദരാത് ॥ 82॥
ത്യജാതിദൂരാദ്വിഷയാന്വിഷം യഥാ ।
പീയൂഷവത്തോഷദയാക്ഷമാര്ജവ-
പ്രശാന്തിദാന്തീര്ഭജ നിത്യമാദരാത് ॥ 82॥
അനുക്ഷണം യത്പരിഹൃത്യ കൃത്യം
അനാദ്യവിദ്യാകൃതബന്ധമോക്ഷണമ് ।
ദേഹഃ പരാര്ഥോഽയമമുഷ്യ പോഷണേ
യഃ സജ്ജതേ സ സ്വമനേന ഹന്തി ॥ 83॥
അനാദ്യവിദ്യാകൃതബന്ധമോക്ഷണമ് ।
ദേഹഃ പരാര്ഥോഽയമമുഷ്യ പോഷണേ
യഃ സജ്ജതേ സ സ്വമനേന ഹന്തി ॥ 83॥
ശരീരപോഷണാര്ഥീ സന് യ ആത്മാനം ദിദൃക്ഷതി । (പാഠഭേദഃ - ദിദൃക്ഷതേ)
ഗ്രാഹം ദാരുധിയാ ധൃത്വാ നദീം തര്തും സ ഗച്ഛതി ॥ 84॥
ഗ്രാഹം ദാരുധിയാ ധൃത്വാ നദീം തര്തും സ ഗച്ഛതി ॥ 84॥
(പാഠഭേദഃ - സ ഇച്ഛതി)
മോഹ ഏവ മഹാമൃത്യുര്മുമുക്ഷോര്വപുരാദിഷു ।
മോഹോ വിനിര്ജിതോ യേന സ മുക്തിപദമര്ഹതി ॥ 85॥
മോഹ ഏവ മഹാമൃത്യുര്മുമുക്ഷോര്വപുരാദിഷു ।
മോഹോ വിനിര്ജിതോ യേന സ മുക്തിപദമര്ഹതി ॥ 85॥
മോഹം ജഹി മഹാമൃത്യും ദേഹദാരസുതാദിഷു ।
യം ജിത്വാ മുനയോ യാന്തി തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം പദമ് ॥ 86॥
യം ജിത്വാ മുനയോ യാന്തി തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം പദമ് ॥ 86॥
ത്വങ്മാംസരുധിരസ്നായുമേദോമജ്ജാസ്ഥിസങ്കുലമ് ।
പൂര്ണം മൂത്രപുരീഷാഭ്യാം സ്ഥൂലം നിന്ദ്യമിദം വപുഃ ॥ 87॥
പൂര്ണം മൂത്രപുരീഷാഭ്യാം സ്ഥൂലം നിന്ദ്യമിദം വപുഃ ॥ 87॥
പഞ്ചീകൃതേഭ്യോ ഭൂതേഭ്യഃ സ്ഥൂലേഭ്യഃ പൂര്വകര്മണാ ।
സമുത്പന്നമിദം സ്ഥൂലം ഭോഗായതനമാത്മനഃ ।
അവസ്ഥാ ജാഗരസ്തസ്യ സ്ഥൂലാര്ഥാനുഭവോ യതഃ ॥ 88॥
സമുത്പന്നമിദം സ്ഥൂലം ഭോഗായതനമാത്മനഃ ।
അവസ്ഥാ ജാഗരസ്തസ്യ സ്ഥൂലാര്ഥാനുഭവോ യതഃ ॥ 88॥
ബാഹ്യേന്ദ്രിയൈഃ സ്ഥൂലപദാര്ഥസേവാം
സ്രക്ചന്ദനസ്ത്ര്യാദിവിചിത്രരൂപാമ് ।
കരോതി ജീവഃ സ്വയമേതദാത്മനാ
തസ്മാത്പ്രശസ്തിര്വപുഷോഽസ്യ ജാഗരേ ॥ 89॥
സ്രക്ചന്ദനസ്ത്ര്യാദിവിചിത്രരൂപാമ് ।
കരോതി ജീവഃ സ്വയമേതദാത്മനാ
തസ്മാത്പ്രശസ്തിര്വപുഷോഽസ്യ ജാഗരേ ॥ 89॥
സര്വോഽപി ബാഹ്യസംസാരഃ പുരുഷസ്യ യദാശ്രയഃ ।
വിദ്ധി ദേഹമിദം സ്ഥൂലം ഗൃഹവദ്ഗൃഹമേധിനഃ ॥ 90॥
വിദ്ധി ദേഹമിദം സ്ഥൂലം ഗൃഹവദ്ഗൃഹമേധിനഃ ॥ 90॥
സ്ഥൂലസ്യ സമ്ഭവജരാമരണാനി ധര്മാഃ
സ്ഥൌല്യാദയോ ബഹുവിധാഃ ശിശുതാദ്യവസ്ഥാഃ ।
വര്ണാശ്രമാദിനിയമാ ബഹുധാഽഽമയാഃ സ്യുഃ
പൂജാവമാനബഹുമാനമുഖാ വിശേഷാഃ ॥ 91॥
സ്ഥൌല്യാദയോ ബഹുവിധാഃ ശിശുതാദ്യവസ്ഥാഃ ।
വര്ണാശ്രമാദിനിയമാ ബഹുധാഽഽമയാഃ സ്യുഃ
പൂജാവമാനബഹുമാനമുഖാ വിശേഷാഃ ॥ 91॥
ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ശ്രവണം ത്വഗക്ഷി
ഘ്രാണം ച ജിഹ്വാ വിഷയാവബോധനാത് ।
വാക്പാണിപാദാ ഗുദമപ്യുപസ്ഥഃ (പാഠഭേദഃ - ഉപസ്ഥം)
കര്മേന്ദ്രിയാണി പ്രവണേന കര്മസു ॥ 92॥
ഘ്രാണം ച ജിഹ്വാ വിഷയാവബോധനാത് ।
വാക്പാണിപാദാ ഗുദമപ്യുപസ്ഥഃ (പാഠഭേദഃ - ഉപസ്ഥം)
കര്മേന്ദ്രിയാണി പ്രവണേന കര്മസു ॥ 92॥
(പാഠഭേദഃ - പ്രവണാനി)
നിഗദ്യതേഽന്തഃകരണം മനോധീഃ
അഹങ്കൃതിശ്ചിത്തമിതി സ്വവൃത്തിഭിഃ ।
മനസ്തു സങ്കല്പവികല്പനാദിഭിഃ
ബുദ്ധിഃ പദാര്ഥാധ്യവസായധര്മതഃ ॥ 93॥
നിഗദ്യതേഽന്തഃകരണം മനോധീഃ
അഹങ്കൃതിശ്ചിത്തമിതി സ്വവൃത്തിഭിഃ ।
മനസ്തു സങ്കല്പവികല്പനാദിഭിഃ
ബുദ്ധിഃ പദാര്ഥാധ്യവസായധര്മതഃ ॥ 93॥
അത്രാഭിമാനാദഹമിത്യഹങ്കൃതിഃ ।
സ്വാര്ഥാനുസന്ധാനഗുണേന ചിത്തമ് ॥ 94॥
സ്വാര്ഥാനുസന്ധാനഗുണേന ചിത്തമ് ॥ 94॥
പ്രാണാപാനവ്യാനോദാനസമാനാ ഭവത്യസൌ പ്രാണഃ ।
സ്വയമേവ വൃത്തിഭേദാദ്വികൃതിഭേദാത്സുവര്ണസലിലാദിവത് ॥ 95॥
സ്വയമേവ വൃത്തിഭേദാദ്വികൃതിഭേദാത്സുവര്ണസലിലാദിവത് ॥ 95॥
(പാഠഭേദഃ - വികൃതേര്ഭേദാത്സുവര്ണസലിലമിവ)
വാഗാദി പഞ്ച ശ്രവണാദി പഞ്ച
പ്രാണാദി പഞ്ചാഭ്രമുഖാനി പഞ്ച ।
ബുദ്ധ്യാദ്യവിദ്യാപി ച കാമകര്മണീ
പുര്യഷ്ടകം സൂക്ഷ്മശരീരമാഹുഃ ॥ 96॥
വാഗാദി പഞ്ച ശ്രവണാദി പഞ്ച
പ്രാണാദി പഞ്ചാഭ്രമുഖാനി പഞ്ച ।
ബുദ്ധ്യാദ്യവിദ്യാപി ച കാമകര്മണീ
പുര്യഷ്ടകം സൂക്ഷ്മശരീരമാഹുഃ ॥ 96॥
ഇദം ശരീരം ശഋണു സൂക്ഷ്മസഞ്ജ്ഞിതം
ലിങ്ഗം ത്വപഞ്ചീകൃതഭൂതസമ്ഭവമ് ।
സവാസനം കര്മഫലാനുഭാവകം
സ്വാജ്ഞാനതോഽനാദിരുപാധിരാത്മനഃ ॥ 97॥
ലിങ്ഗം ത്വപഞ്ചീകൃതഭൂതസമ്ഭവമ് ।
സവാസനം കര്മഫലാനുഭാവകം
സ്വാജ്ഞാനതോഽനാദിരുപാധിരാത്മനഃ ॥ 97॥
സ്വപ്നോ ഭവത്യസ്യ വിഭക്ത്യവസ്ഥാ
സ്വമാത്രശേഷേണ വിഭാതി യത്ര ।
സ്വപ്നേ തു ബുദ്ധിഃ സ്വയമേവ ജാഗ്രത്
കാലീനനാനാവിധവാസനാഭിഃ ॥ 98॥
സ്വമാത്രശേഷേണ വിഭാതി യത്ര ।
സ്വപ്നേ തു ബുദ്ധിഃ സ്വയമേവ ജാഗ്രത്
കാലീനനാനാവിധവാസനാഭിഃ ॥ 98॥
കര്ത്രാദിഭാവം പ്രതിപദ്യ രാജതേ
യത്ര സ്വയം ഭാതി ഹ്യയം പരാത്മാ । (പാഠഭേദഃ - സ്വയഞ്ജ്യോതിരയം)
ധീമാത്രകോപാധിരശേഷസാക്ഷീ
ന ലിപ്യതേ തത്കൃതകര്മലേശൈഃ । കര്മലേപൈഃ
യസ്മാദസങ്ഗസ്തത ഏവ കര്മഭിഃ
ന ലിപ്യതേ കിഞ്ചിദുപാധിനാ കൃതൈഃ ॥ 99॥
യത്ര സ്വയം ഭാതി ഹ്യയം പരാത്മാ । (പാഠഭേദഃ - സ്വയഞ്ജ്യോതിരയം)
ധീമാത്രകോപാധിരശേഷസാക്ഷീ
ന ലിപ്യതേ തത്കൃതകര്മലേശൈഃ । കര്മലേപൈഃ
യസ്മാദസങ്ഗസ്തത ഏവ കര്മഭിഃ
ന ലിപ്യതേ കിഞ്ചിദുപാധിനാ കൃതൈഃ ॥ 99॥
സര്വവ്യാപൃതികരണം ലിങ്ഗമിദം സ്യാച്ചിദാത്മനഃ പുംസഃ ।
വാസ്യാദികമിവ തക്ഷ്ണസ്തേനൈവാത്മാ ഭവത്യസങ്ഗോഽയമ് ॥ 100॥
വാസ്യാദികമിവ തക്ഷ്ണസ്തേനൈവാത്മാ ഭവത്യസങ്ഗോഽയമ് ॥ 100॥
അന്ധത്വമന്ദത്വപടുത്വധര്മാഃ
സൌഗുണ്യവൈഗുണ്യവശാദ്ധി ചക്ഷുഷഃ ।
ബാധിര്യമൂകത്വമുഖാസ്തഥൈവ
ശ്രോത്രാദിധര്മാ ന തു വേത്തുരാത്മനഃ ॥ 101॥
സൌഗുണ്യവൈഗുണ്യവശാദ്ധി ചക്ഷുഷഃ ।
ബാധിര്യമൂകത്വമുഖാസ്തഥൈവ
ശ്രോത്രാദിധര്മാ ന തു വേത്തുരാത്മനഃ ॥ 101॥
ഉച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസവിജൃമ്ഭണക്ഷു-
ത്പ്രസ്യന്ദനാദ്യുത്ക്രമണാദികാഃ ക്രിയാഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രസ്പന്ദനാദ്യ്)
പ്രാണാദികര്മാണി വദന്തി തജ്ഞാഃ (പാഠഭേദഃ - തജ്ജ്ഞാഃ)
പ്രാണസ്യ ധര്മാവശനാപിപാസേ ॥ 102॥
ത്പ്രസ്യന്ദനാദ്യുത്ക്രമണാദികാഃ ക്രിയാഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രസ്പന്ദനാദ്യ്)
പ്രാണാദികര്മാണി വദന്തി തജ്ഞാഃ (പാഠഭേദഃ - തജ്ജ്ഞാഃ)
പ്രാണസ്യ ധര്മാവശനാപിപാസേ ॥ 102॥
അന്തഃകരണമേതേഷു ചക്ഷുരാദിഷു വര്ഷ്മണി ।
അഹമിത്യഭിമാനേന തിഷ്ഠത്യാഭാസതേജസാ ॥ 103॥
അഹമിത്യഭിമാനേന തിഷ്ഠത്യാഭാസതേജസാ ॥ 103॥
അഹങ്കാരഃ സ വിജ്ഞേയഃ കര്താ ഭോക്താഭിമാന്യയമ് ।
സത്ത്വാദിഗുണയോഗേന ചാവസ്ഥാത്രയമശ്നുതേ ॥ 104॥
സത്ത്വാദിഗുണയോഗേന ചാവസ്ഥാത്രയമശ്നുതേ ॥ 104॥
(പാഠഭേദഃ - യോഗേനാവസ്ഥാത്രിതയമ്ശ്നുതേ)
വിഷയാണാമാനുകൂല്യേ സുഖീ ദുഃഖീ വിപര്യയേ ।
സുഖം ദുഃഖം ച തദ്ധര്മഃ സദാനന്ദസ്യ നാത്മനഃ ॥ 105॥
വിഷയാണാമാനുകൂല്യേ സുഖീ ദുഃഖീ വിപര്യയേ ।
സുഖം ദുഃഖം ച തദ്ധര്മഃ സദാനന്ദസ്യ നാത്മനഃ ॥ 105॥
ആത്മാര്ഥത്വേന ഹി പ്രേയാന്വിഷയോ ന സ്വതഃ പ്രിയഃ ।
സ്വത ഏവ ഹി സര്വേഷാമാത്മാ പ്രിയതമോ യതഃ ।
തത ആത്മാ സദാനന്ദോ നാസ്യ ദുഃഖം കദാചന ॥ 106॥
സ്വത ഏവ ഹി സര്വേഷാമാത്മാ പ്രിയതമോ യതഃ ।
തത ആത്മാ സദാനന്ദോ നാസ്യ ദുഃഖം കദാചന ॥ 106॥
യത്സുഷുപ്തൌ നിര്വിഷയ ആത്മാനന്ദോഽനുഭൂയതേ ।
ശ്രുതിഃ പ്രത്യക്ഷമൈതിഹ്യമനുമാനം ച ജാഗ്രതി ॥ 107॥
ശ്രുതിഃ പ്രത്യക്ഷമൈതിഹ്യമനുമാനം ച ജാഗ്രതി ॥ 107॥
അവ്യക്തനാമ്നീ പരമേശശക്തിഃ
അനാദ്യവിദ്യാ ത്രിഗുണാത്മികാ പരാ ।
കാര്യാനുമേയാ സുധിയൈവ മായാ
യയാ ജഗത്സര്വമിദം പ്രസൂയതേ ॥ 108॥
അനാദ്യവിദ്യാ ത്രിഗുണാത്മികാ പരാ ।
കാര്യാനുമേയാ സുധിയൈവ മായാ
യയാ ജഗത്സര്വമിദം പ്രസൂയതേ ॥ 108॥
സന്നാപ്യസന്നാപ്യുഭയാത്മികാ നോ
ഭിന്നാപ്യഭിന്നാപ്യുഭയാത്മികാ നോ ।
സാങ്ഗാപ്യനങ്ഗാ ഹ്യുഭയാത്മികാ നോ (പാഠഭേദഃ - അനങ്ഗാപ്യുഭയാത്മികാ)
മഹാദ്ഭുതാഽനിര്വചനീയരൂപാ ॥ 109॥
ഭിന്നാപ്യഭിന്നാപ്യുഭയാത്മികാ നോ ।
സാങ്ഗാപ്യനങ്ഗാ ഹ്യുഭയാത്മികാ നോ (പാഠഭേദഃ - അനങ്ഗാപ്യുഭയാത്മികാ)
മഹാദ്ഭുതാഽനിര്വചനീയരൂപാ ॥ 109॥
ശുദ്ധാദ്വയബ്രഹ്മവിബോധനാശ്യാ
സര്പഭ്രമോ രജ്ജുവിവേകതോ യഥാ ।
രജസ്തമഃസത്ത്വമിതി പ്രസിദ്ധാ
ഗുണാസ്തദീയാഃ പ്രഥിതൈഃ സ്വകാര്യൈഃ ॥ 110॥
സര്പഭ്രമോ രജ്ജുവിവേകതോ യഥാ ।
രജസ്തമഃസത്ത്വമിതി പ്രസിദ്ധാ
ഗുണാസ്തദീയാഃ പ്രഥിതൈഃ സ്വകാര്യൈഃ ॥ 110॥
വിക്ഷേപശക്തീ രജസഃ ക്രിയാത്മികാ
യതഃ പ്രവൃത്തിഃ പ്രസൃതാ പുരാണീ ।
രാഗാദയോഽസ്യാഃ പ്രഭവന്തി നിത്യം
ദുഃഖാദയോ യേ മനസോ വികാരാഃ ॥ 111॥
യതഃ പ്രവൃത്തിഃ പ്രസൃതാ പുരാണീ ।
രാഗാദയോഽസ്യാഃ പ്രഭവന്തി നിത്യം
ദുഃഖാദയോ യേ മനസോ വികാരാഃ ॥ 111॥
കാമഃ ക്രോധോ ലോഭദമ്ഭാദ്യസൂയാ (പാഠഭേദഃ - ലോഭദമ്ഭാഭ്യസൂയാ)
അഹങ്കാരേര്ഷ്യാമത്സരാദ്യാസ്തു ഘോരാഃ ।
ധര്മാ ഏതേ രാജസാഃ പുമ്പ്രവൃത്തി-
ര്യസ്മാദേഷാ തദ്രജോ ബന്ധഹേതുഃ ॥ 112॥
അഹങ്കാരേര്ഷ്യാമത്സരാദ്യാസ്തു ഘോരാഃ ।
ധര്മാ ഏതേ രാജസാഃ പുമ്പ്രവൃത്തി-
ര്യസ്മാദേഷാ തദ്രജോ ബന്ധഹേതുഃ ॥ 112॥
(പാഠഭേദഃ - യസ്മാദേതത്തദ്രജോ)
ഏഷാഽഽവൃതിര്നാമ തമോഗുണസ്യ
ശക്തിര്മയാ വസ്ത്വവഭാസതേഽന്യഥാ । ശക്തിര്യയാ
സൈഷാ നിദാനം പുരുഷസ്യ സംസൃതേഃ
വിക്ഷേപശക്തേഃ പ്രവണസ്യ ഹേതുഃ ॥ 113॥
ഏഷാഽഽവൃതിര്നാമ തമോഗുണസ്യ
ശക്തിര്മയാ വസ്ത്വവഭാസതേഽന്യഥാ । ശക്തിര്യയാ
സൈഷാ നിദാനം പുരുഷസ്യ സംസൃതേഃ
വിക്ഷേപശക്തേഃ പ്രവണസ്യ ഹേതുഃ ॥ 113॥
(പാഠഭേദഃ - പ്രസരസ്യ)
പ്രജ്ഞാവാനപി പണ്ഡിതോഽപി ചതുരോഽപ്യത്യന്തസൂക്ഷ്മാത്മദൃഗ്- (പാഠഭേദഃ - സൂക്ഷ്മാര്ഥദൃഗ്)
വ്യാലീഢസ്തമസാ ന വേത്തി ബഹുധാ സമ്ബോധിതോഽപി സ്ഫുടമ് ।
ഭ്രാന്ത്യാരോപിതമേവ സാധു കലയത്യാലമ്ബതേ തദ്ഗുണാന്
ഹന്താസൌ പ്രബലാ ദുരന്തതമസഃ ശക്തിര്മഹത്യാവൃതിഃ ॥ 114॥
പ്രജ്ഞാവാനപി പണ്ഡിതോഽപി ചതുരോഽപ്യത്യന്തസൂക്ഷ്മാത്മദൃഗ്- (പാഠഭേദഃ - സൂക്ഷ്മാര്ഥദൃഗ്)
വ്യാലീഢസ്തമസാ ന വേത്തി ബഹുധാ സമ്ബോധിതോഽപി സ്ഫുടമ് ।
ഭ്രാന്ത്യാരോപിതമേവ സാധു കലയത്യാലമ്ബതേ തദ്ഗുണാന്
ഹന്താസൌ പ്രബലാ ദുരന്തതമസഃ ശക്തിര്മഹത്യാവൃതിഃ ॥ 114॥
അഭാവനാ വാ വിപരീതഭാവനാഽ- (പാഠഭേദഃ - വിപരീതഭാവനാ)
സമ്ഭാവനാ വിപ്രതിപത്തിരസ്യാഃ ।
സംസര്ഗയുക്തം ന വിമുഞ്ചതി ധ്രുവം
വിക്ഷേപശക്തിഃ ക്ഷപയത്യജസ്രമ് ॥ 115॥
സമ്ഭാവനാ വിപ്രതിപത്തിരസ്യാഃ ।
സംസര്ഗയുക്തം ന വിമുഞ്ചതി ധ്രുവം
വിക്ഷേപശക്തിഃ ക്ഷപയത്യജസ്രമ് ॥ 115॥
അജ്ഞാനമാലസ്യജഡത്വനിദ്രാ-
പ്രമാദമൂഢത്വമുഖാസ്തമോഗുണാഃ ।
ഏതൈഃ പ്രയുക്തോ ന ഹി വേത്തി കിഞ്ചിത്
നിദ്രാലുവത്സ്തമ്ഭവദേവ തിഷ്ഠതി ॥ 116॥
പ്രമാദമൂഢത്വമുഖാസ്തമോഗുണാഃ ।
ഏതൈഃ പ്രയുക്തോ ന ഹി വേത്തി കിഞ്ചിത്
നിദ്രാലുവത്സ്തമ്ഭവദേവ തിഷ്ഠതി ॥ 116॥
സത്ത്വം വിശുദ്ധം ജലവത്തഥാപി
താഭ്യാം മിലിത്വാ സരണായ കല്പതേ ।
യത്രാത്മബിമ്ബഃ പ്രതിബിമ്ബിതഃ സന്
പ്രകാശയത്യര്ക ഇവാഖിലം ജഡമ് ॥ 117॥
താഭ്യാം മിലിത്വാ സരണായ കല്പതേ ।
യത്രാത്മബിമ്ബഃ പ്രതിബിമ്ബിതഃ സന്
പ്രകാശയത്യര്ക ഇവാഖിലം ജഡമ് ॥ 117॥
മിശ്രസ്യ സത്ത്വസ്യ ഭവന്തി ധര്മാഃ
ത്വമാനിതാദ്യാ നിയമാ യമാദ്യാഃ ।
ശ്രദ്ധാ ച ഭക്തിശ്ച മുമുക്ഷുതാ ച
ദൈവീ ച സമ്പത്തിരസന്നിവൃത്തിഃ ॥ 118॥
ത്വമാനിതാദ്യാ നിയമാ യമാദ്യാഃ ।
ശ്രദ്ധാ ച ഭക്തിശ്ച മുമുക്ഷുതാ ച
ദൈവീ ച സമ്പത്തിരസന്നിവൃത്തിഃ ॥ 118॥
വിശുദ്ധസത്ത്വസ്യ ഗുണാഃ പ്രസാദഃ
സ്വാത്മാനുഭൂതിഃ പരമാ പ്രശാന്തിഃ ।
തൃപ്തിഃ പ്രഹര്ഷഃ പരമാത്മനിഷ്ഠാ
യയാ സദാനന്ദരസം സമൃച്ഛതി ॥ 119॥
സ്വാത്മാനുഭൂതിഃ പരമാ പ്രശാന്തിഃ ।
തൃപ്തിഃ പ്രഹര്ഷഃ പരമാത്മനിഷ്ഠാ
യയാ സദാനന്ദരസം സമൃച്ഛതി ॥ 119॥
അവ്യക്തമേതത്ത്രിഗുണൈര്നിരുക്തം
തത്കാരണം നാമ ശരീരമാത്മനഃ ।
സുഷുപ്തിരേതസ്യ വിഭക്ത്യവസ്ഥാ
പ്രലീനസര്വേന്ദ്രിയബുദ്ധിവൃത്തിഃ ॥ 120॥
തത്കാരണം നാമ ശരീരമാത്മനഃ ।
സുഷുപ്തിരേതസ്യ വിഭക്ത്യവസ്ഥാ
പ്രലീനസര്വേന്ദ്രിയബുദ്ധിവൃത്തിഃ ॥ 120॥
സര്വപ്രകാരപ്രമിതിപ്രശാന്തിഃ
ബീജാത്മനാവസ്ഥിതിരേവ ബുദ്ധേഃ ।
സുഷുപ്തിരേതസ്യ കില പ്രതീതിഃ (പാഠഭേദഃ - സുഷുപ്തിരത്രാസ്യ)
കിഞ്ചിന്ന വേദ്മീതി ജഗത്പ്രസിദ്ധേഃ ॥ 121॥
ബീജാത്മനാവസ്ഥിതിരേവ ബുദ്ധേഃ ।
സുഷുപ്തിരേതസ്യ കില പ്രതീതിഃ (പാഠഭേദഃ - സുഷുപ്തിരത്രാസ്യ)
കിഞ്ചിന്ന വേദ്മീതി ജഗത്പ്രസിദ്ധേഃ ॥ 121॥
ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണമനോഽഹമാദയഃ
സര്വേ വികാരാ വിഷയാഃ സുഖാദയഃ ।
വ്യോമാദിഭൂതാന്യഖിലം ച വിശ്വം
അവ്യക്തപര്യന്തമിദം ഹ്യനാത്മാ ॥ 122॥
സര്വേ വികാരാ വിഷയാഃ സുഖാദയഃ ।
വ്യോമാദിഭൂതാന്യഖിലം ച വിശ്വം
അവ്യക്തപര്യന്തമിദം ഹ്യനാത്മാ ॥ 122॥
മായാ മായാകാര്യം സര്വം മഹദാദിദേഹപര്യന്തമ് ।
അസദിദമനാത്മതത്ത്വം വിദ്ധി ത്വം മരുമരീചികാകല്പമ് ॥ 123॥
അസദിദമനാത്മതത്ത്വം വിദ്ധി ത്വം മരുമരീചികാകല്പമ് ॥ 123॥
അഥ തേ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി സ്വരൂപം പരമാത്മനഃ ।
യദ്വിജ്ഞായ നരോ ബന്ധാന്മുക്തഃ കൈവല്യമശ്നുതേ ॥ 124॥
യദ്വിജ്ഞായ നരോ ബന്ധാന്മുക്തഃ കൈവല്യമശ്നുതേ ॥ 124॥
അസ്തി കശ്ചിത്സ്വയം നിത്യമഹമ്പ്രത്യയലമ്ബനഃ ।
അവസ്ഥാത്രയസാക്ഷീ സന്പഞ്ചകോശവിലക്ഷണഃ ॥ 125॥
അവസ്ഥാത്രയസാക്ഷീ സന്പഞ്ചകോശവിലക്ഷണഃ ॥ 125॥
യോ വിജാനാതി സകലം ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു ।
ബുദ്ധിതദ്വൃത്തിസദ്ഭാവമഭാവമഹമിത്യയമ് ॥ 126॥
ബുദ്ധിതദ്വൃത്തിസദ്ഭാവമഭാവമഹമിത്യയമ് ॥ 126॥
യഃ പശ്യതി സ്വയം സര്വം യം ന പശ്യതി കശ്ചന । (പാഠഭേദഃ - കിഞ്ചന)
യശ്ചേതയതി ബുദ്ധ്യാദി ന തദ്യം ചേതയത്യയമ് ॥ 127॥
യശ്ചേതയതി ബുദ്ധ്യാദി ന തദ്യം ചേതയത്യയമ് ॥ 127॥
യേന വിശ്വമിദം വ്യാപ്തം യം ന വ്യാപ്നോതി കിഞ്ചന ।
ആഭാരൂപമിദം സര്വം യം ഭാന്തമനുഭാത്യയമ് ॥ 128॥
ആഭാരൂപമിദം സര്വം യം ഭാന്തമനുഭാത്യയമ് ॥ 128॥
യസ്യ സന്നിധിമാത്രേണ ദേഹേന്ദ്രിയമനോധിയഃ ।
വിഷയേഷു സ്വകീയേഷു വര്തന്തേ പ്രേരിതാ ഇവ ॥ 129॥
വിഷയേഷു സ്വകീയേഷു വര്തന്തേ പ്രേരിതാ ഇവ ॥ 129॥
അഹങ്കാരാദിദേഹാന്താ വിഷയാശ്ച സുഖാദയഃ ।
വേദ്യന്തേ ഘടവദ്യേന നിത്യബോധസ്വരൂപിണാ ॥ 130॥
വേദ്യന്തേ ഘടവദ്യേന നിത്യബോധസ്വരൂപിണാ ॥ 130॥
ഏഷോഽന്തരാത്മാ പുരുഷഃ പുരാണോ
നിരന്തരാഖണ്ഡസുഖാനുഭൂതിഃ ।
സദൈകരൂപഃ പ്രതിബോധമാത്രോ
യേനേഷിതാ വാഗസവശ്ചരന്തി ॥ 131॥
നിരന്തരാഖണ്ഡസുഖാനുഭൂതിഃ ।
സദൈകരൂപഃ പ്രതിബോധമാത്രോ
യേനേഷിതാ വാഗസവശ്ചരന്തി ॥ 131॥
അത്രൈവ സത്ത്വാത്മനി ധീഗുഹായാം
അവ്യാകൃതാകാശ ഉശത്പ്രകാശഃ । (പാഠഭേദഃ - ഉരുപ്രകാശഃ)
ആകാശ ഉച്ചൈ രവിവത്പ്രകാശതേ
സ്വതേജസാ വിശ്വമിദം പ്രകാശയന് ॥ 132॥
അവ്യാകൃതാകാശ ഉശത്പ്രകാശഃ । (പാഠഭേദഃ - ഉരുപ്രകാശഃ)
ആകാശ ഉച്ചൈ രവിവത്പ്രകാശതേ
സ്വതേജസാ വിശ്വമിദം പ്രകാശയന് ॥ 132॥
ജ്ഞാതാ മനോഽഹങ്കൃതിവിക്രിയാണാം
ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണകൃതക്രിയാണാമ് ।
അയോഽഗ്നിവത്താനനുവര്തമാനോ
ന ചേഷ്ടതേ നോ വികരോതി കിഞ്ചന ॥ 133॥
ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണകൃതക്രിയാണാമ് ।
അയോഽഗ്നിവത്താനനുവര്തമാനോ
ന ചേഷ്ടതേ നോ വികരോതി കിഞ്ചന ॥ 133॥
ന ജായതേ നോ മ്രിയതേ ന വര്ധതേ
ന ക്ഷീയതേ നോ വികരോതി നിത്യഃ ।
വിലീയമാനേഽപി വപുഷ്യമുഷ്മി-
ന്ന ലീയതേ കുമ്ഭ ഇവാമ്ബരം സ്വയമ് ॥ 134॥
ന ക്ഷീയതേ നോ വികരോതി നിത്യഃ ।
വിലീയമാനേഽപി വപുഷ്യമുഷ്മി-
ന്ന ലീയതേ കുമ്ഭ ഇവാമ്ബരം സ്വയമ് ॥ 134॥
പ്രകൃതിവികൃതിഭിന്നഃ ശുദ്ധബോധസ്വഭാവഃ
സദസദിദമശേഷം ഭാസയന്നിര്വിശേഷഃ ।
വിലസതി പരമാത്മാ ജാഗ്രദാദിഷ്വവസ്ഥാ-
സ്വഹമഹമിതി സാക്ഷാത്സാക്ഷിരൂപേണ ബുദ്ധേഃ ॥ 135॥
സദസദിദമശേഷം ഭാസയന്നിര്വിശേഷഃ ।
വിലസതി പരമാത്മാ ജാഗ്രദാദിഷ്വവസ്ഥാ-
സ്വഹമഹമിതി സാക്ഷാത്സാക്ഷിരൂപേണ ബുദ്ധേഃ ॥ 135॥
നിയമിതമനസാമും ത്വം സ്വമാത്മാനമാത്മ-
ന്യയമഹമിതി സാക്ഷാദ്വിദ്ധി ബുദ്ധിപ്രസാദാത് ।
ജനിമരണതരങ്ഗാപാരസംസാരസിന്ധും
പ്രതര ഭവ കൃതാര്ഥോ ബ്രഹ്മരൂപേണ സംസ്ഥഃ ॥ 136॥
ന്യയമഹമിതി സാക്ഷാദ്വിദ്ധി ബുദ്ധിപ്രസാദാത് ।
ജനിമരണതരങ്ഗാപാരസംസാരസിന്ധും
പ്രതര ഭവ കൃതാര്ഥോ ബ്രഹ്മരൂപേണ സംസ്ഥഃ ॥ 136॥
അത്രാനാത്മന്യഹമിതി മതിര്ബന്ധ ഏഷോഽസ്യ പുംസഃ
പ്രാപ്തോഽജ്ഞാനാജ്ജനനമരണക്ലേശസമ്പാതഹേതുഃ ।
യേനൈവായം വപുരിദമസത്സത്യമിത്യാത്മബുദ്ധ്യാ
പുഷ്യത്യുക്ഷത്യവതി വിഷയൈസ്തന്തുഭിഃ കോശകൃദ്വത് ॥ 137॥
പ്രാപ്തോഽജ്ഞാനാജ്ജനനമരണക്ലേശസമ്പാതഹേതുഃ ।
യേനൈവായം വപുരിദമസത്സത്യമിത്യാത്മബുദ്ധ്യാ
പുഷ്യത്യുക്ഷത്യവതി വിഷയൈസ്തന്തുഭിഃ കോശകൃദ്വത് ॥ 137॥
അതസ്മിംസ്തദ്ബുദ്ധിഃ പ്രഭവതി വിമൂഢസ്യ തമസാ
വിവേകാഭാവാദ്വൈ സ്ഫുരതി ഭുജഗേ രജ്ജുധിഷണാ ।
തതോഽനര്ഥവ്രാതോ നിപതതി സമാദാതുരധികഃ
തതോ യോഽസദ്ഗ്രാഹഃ സ ഹി ഭവതി ബന്ധഃ ശഋണു സഖേ ॥ 138॥
വിവേകാഭാവാദ്വൈ സ്ഫുരതി ഭുജഗേ രജ്ജുധിഷണാ ।
തതോഽനര്ഥവ്രാതോ നിപതതി സമാദാതുരധികഃ
തതോ യോഽസദ്ഗ്രാഹഃ സ ഹി ഭവതി ബന്ധഃ ശഋണു സഖേ ॥ 138॥
അഖണ്ഡനിത്യാദ്വയബോധശക്ത്യാ
സ്ഫുരന്തമാത്മാനമനന്തവൈഭവമ് ।
സമാവൃണോത്യാവൃതിശക്തിരേഷാ
തമോമയീ രാഹുരിവാര്കബിമ്ബമ് ॥ 139॥
സ്ഫുരന്തമാത്മാനമനന്തവൈഭവമ് ।
സമാവൃണോത്യാവൃതിശക്തിരേഷാ
തമോമയീ രാഹുരിവാര്കബിമ്ബമ് ॥ 139॥
തിരോഭൂതേ സ്വാത്മന്യമലതരതേജോവതി പുമാന്
അനാത്മാനം മോഹാദഹമിതി ശരീരം കലയതി ।
തതഃ കാമക്രോധപ്രഭൃതിഭിരമും ബന്ധനഗുണൈഃ (പാഠഭേദഃ - ബന്ധകഗുണൈഃ)
പരം വിക്ഷേപാഖ്യാ രജസ ഉരുശക്തിര്വ്യഥയതി ॥ 140॥
അനാത്മാനം മോഹാദഹമിതി ശരീരം കലയതി ।
തതഃ കാമക്രോധപ്രഭൃതിഭിരമും ബന്ധനഗുണൈഃ (പാഠഭേദഃ - ബന്ധകഗുണൈഃ)
പരം വിക്ഷേപാഖ്യാ രജസ ഉരുശക്തിര്വ്യഥയതി ॥ 140॥
മഹാമോഹഗ്രാഹഗ്രസനഗലിതാത്മാവഗമനോ
ധിയോ നാനാവസ്ഥാം സ്വയമഭിനയംസ്തദ്ഗുണതയാ । (പാഠഭേദഃ - നാനാവസ്ഥാഃ)
അപാരേ സംസാരേ വിഷയവിഷപൂരേ ജലനിധൌ
നിമജ്യോന്മജ്യായം ഭ്രമതി കുമതിഃ കുത്സിതഗതിഃ ॥ 141॥
ധിയോ നാനാവസ്ഥാം സ്വയമഭിനയംസ്തദ്ഗുണതയാ । (പാഠഭേദഃ - നാനാവസ്ഥാഃ)
അപാരേ സംസാരേ വിഷയവിഷപൂരേ ജലനിധൌ
നിമജ്യോന്മജ്യായം ഭ്രമതി കുമതിഃ കുത്സിതഗതിഃ ॥ 141॥
ഭാനുപ്രഭാസഞ്ജനിതാഭ്രപങ്ക്തിഃ
ഭാനും തിരോധായ വിജൃമ്ഭതേ യഥാ ।
ആത്മോദിതാഹങ്കൃതിരാത്മതത്ത്വം
തഥാ തിരോധായ വിജൃമ്ഭതേ സ്വയമ് ॥ 142॥
ഭാനും തിരോധായ വിജൃമ്ഭതേ യഥാ ।
ആത്മോദിതാഹങ്കൃതിരാത്മതത്ത്വം
തഥാ തിരോധായ വിജൃമ്ഭതേ സ്വയമ് ॥ 142॥
കവലിതദിനനാഥേ ദുര്ദിനേ സാന്ദ്രമേഘൈഃ
വ്യഥയതി ഹിമഝഞ്ഝാവായുരുഗ്രോ യഥൈതാന് ।
അവിരതതമസാഽഽത്മന്യാവൃതേ മൂഢബുദ്ധിം
ക്ഷപയതി ബഹുദുഃഖൈസ്തീവ്രവിക്ഷേപശക്തിഃ ॥ 143॥
വ്യഥയതി ഹിമഝഞ്ഝാവായുരുഗ്രോ യഥൈതാന് ।
അവിരതതമസാഽഽത്മന്യാവൃതേ മൂഢബുദ്ധിം
ക്ഷപയതി ബഹുദുഃഖൈസ്തീവ്രവിക്ഷേപശക്തിഃ ॥ 143॥
ഏതാഭ്യാമേവ ശക്തിഭ്യാം ബന്ധഃ പുംസഃ സമാഗതഃ ।
യാഭ്യാം വിമോഹിതോ ദേഹം മത്വാഽഽത്മാനം ഭ്രമത്യയമ് ॥ 144॥
യാഭ്യാം വിമോഹിതോ ദേഹം മത്വാഽഽത്മാനം ഭ്രമത്യയമ് ॥ 144॥
ബീജം സംസൃതിഭൂമിജസ്യ തു തമോ ദേഹാത്മധീരങ്കുരോ
രാഗഃ പല്ലവമമ്ബു കര്മ തു വപുഃ സ്കന്ധോഽസവഃ ശാഖികാഃ ।
അഗ്രാണീന്ദ്രിയസംഹതിശ്ച വിഷയാഃ പുഷ്പാണി ദുഃഖം ഫലം
നാനാകര്മസമുദ്ഭവം ബഹുവിധം ഭോക്താത്ര ജീവഃ ഖഗഃ ॥ 145॥
രാഗഃ പല്ലവമമ്ബു കര്മ തു വപുഃ സ്കന്ധോഽസവഃ ശാഖികാഃ ।
അഗ്രാണീന്ദ്രിയസംഹതിശ്ച വിഷയാഃ പുഷ്പാണി ദുഃഖം ഫലം
നാനാകര്മസമുദ്ഭവം ബഹുവിധം ഭോക്താത്ര ജീവഃ ഖഗഃ ॥ 145॥
അജ്ഞാനമൂലോഽയമനാത്മബന്ധോ
നൈസര്ഗികോഽനാദിരനന്ത ഈരിതഃ ।
ജന്മാപ്യയവ്യാധിജരാദിദുഃഖ-
പ്രവാഹപാതം ജനയത്യമുഷ്യ ॥ 146॥
നൈസര്ഗികോഽനാദിരനന്ത ഈരിതഃ ।
ജന്മാപ്യയവ്യാധിജരാദിദുഃഖ-
പ്രവാഹപാതം ജനയത്യമുഷ്യ ॥ 146॥
നാസ്ത്രൈര്ന ശസ്ത്രൈരനിലേന വഹ്നിനാ
ഛേത്തും ന ശക്യോ ന ച കര്മകോടിഭിഃ ।
വിവേകവിജ്ഞാനമഹാസിനാ വിനാ
ധാതുഃ പ്രസാദേന ശിതേന മഞ്ജുനാ ॥ 147॥
ഛേത്തും ന ശക്യോ ന ച കര്മകോടിഭിഃ ।
വിവേകവിജ്ഞാനമഹാസിനാ വിനാ
ധാതുഃ പ്രസാദേന ശിതേന മഞ്ജുനാ ॥ 147॥
ശ്രുതിപ്രമാണൈകമതേഃ സ്വധര്മ
നിഷ്ഠാ തയൈവാത്മവിശുദ്ധിരസ്യ ।
വിശുദ്ധബുദ്ധേഃ പരമാത്മവേദനം
തേനൈവ സംസാരസമൂലനാശഃ ॥ 148॥
നിഷ്ഠാ തയൈവാത്മവിശുദ്ധിരസ്യ ।
വിശുദ്ധബുദ്ധേഃ പരമാത്മവേദനം
തേനൈവ സംസാരസമൂലനാശഃ ॥ 148॥
കോശൈരന്നമയാദ്യൈഃ പഞ്ചഭിരാത്മാ ന സംവൃതോ ഭാതി ।
നിജശക്തിസമുത്പന്നൈഃ ശൈവാലപടലൈരിവാമ്ബു വാപീസ്ഥമ് ॥ 149॥
നിജശക്തിസമുത്പന്നൈഃ ശൈവാലപടലൈരിവാമ്ബു വാപീസ്ഥമ് ॥ 149॥
തച്ഛൈവാലാപനയേ സമ്യക് സലിലം പ്രതീയതേ ശുദ്ധമ് ।
തൃഷ്ണാസന്താപഹരം സദ്യഃ സൌഖ്യപ്രദം പരം പുംസഃ ॥ 150॥
തൃഷ്ണാസന്താപഹരം സദ്യഃ സൌഖ്യപ്രദം പരം പുംസഃ ॥ 150॥
പഞ്ചാനാമപി കോശാനാമപവാദേ വിഭാത്യയം ശുദ്ധഃ ।
നിത്യാനന്ദൈകരസഃ പ്രത്യഗ്രൂപഃ പരഃ സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ ॥ 151॥
നിത്യാനന്ദൈകരസഃ പ്രത്യഗ്രൂപഃ പരഃ സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ ॥ 151॥
ആത്മാനാത്മവിവേകഃ കര്തവ്യോ ബന്ധമുക്തയേ വിദുഷാ ।
തേനൈവാനന്ദീ ഭവതി സ്വം വിജ്ഞായ സച്ചിദാനന്ദമ് ॥ 152॥
തേനൈവാനന്ദീ ഭവതി സ്വം വിജ്ഞായ സച്ചിദാനന്ദമ് ॥ 152॥
മുഞ്ജാദിഷീകാമിവ ദൃശ്യവര്ഗാത്
പ്രത്യഞ്ചമാത്മാനമസങ്ഗമക്രിയമ് ।
വിവിച്യ തത്ര പ്രവിലാപ്യ സര്വം
തദാത്മനാ തിഷ്ഠതി യഃ സ മുക്തഃ ॥ 153॥
പ്രത്യഞ്ചമാത്മാനമസങ്ഗമക്രിയമ് ।
വിവിച്യ തത്ര പ്രവിലാപ്യ സര്വം
തദാത്മനാ തിഷ്ഠതി യഃ സ മുക്തഃ ॥ 153॥
ദേഹോഽയമന്നഭവനോഽന്നമയസ്തു കോശ- (പാഠഭേദഃ - കോശോ)
ശ്ചാന്നേന ജീവതി വിനശ്യതി തദ്വിഹീനഃ । (പാഠഭേദഃ - ഹ്യന്നേന)
ത്വക്ചര്മമാംസരുധിരാസ്ഥിപുരീഷരാശി-
ര്നായം സ്വയം ഭവിതുമര്ഹതി നിത്യശുദ്ധഃ ॥ 154॥
ശ്ചാന്നേന ജീവതി വിനശ്യതി തദ്വിഹീനഃ । (പാഠഭേദഃ - ഹ്യന്നേന)
ത്വക്ചര്മമാംസരുധിരാസ്ഥിപുരീഷരാശി-
ര്നായം സ്വയം ഭവിതുമര്ഹതി നിത്യശുദ്ധഃ ॥ 154॥
പൂര്വം ജനേരധിമൃതേരപി നായമസ്തി (പാഠഭേദഃ - ജനേരപിമൃതേരഥ)
ജാതക്ഷണഃ ക്ഷണഗുണോഽനിയതസ്വഭാവഃ ।
നൈകോ ജഡശ്ച ഘടവത്പരിദൃശ്യമാനഃ
സ്വാത്മാ കഥം ഭവതി ഭാവവികാരവേത്താ ॥ 155॥
ജാതക്ഷണഃ ക്ഷണഗുണോഽനിയതസ്വഭാവഃ ।
നൈകോ ജഡശ്ച ഘടവത്പരിദൃശ്യമാനഃ
സ്വാത്മാ കഥം ഭവതി ഭാവവികാരവേത്താ ॥ 155॥
പാണിപാദാദിമാന്ദേഹോ നാത്മാ വ്യങ്ഗേഽപി ജീവനാത് ।
തത്തച്ഛക്തേരനാശാച്ച ന നിയമ്യോ നിയാമകഃ ॥ 156॥
തത്തച്ഛക്തേരനാശാച്ച ന നിയമ്യോ നിയാമകഃ ॥ 156॥
ദേഹതദ്ധര്മതത്കര്മതദവസ്ഥാദിസാക്ഷിണഃ ।
സത ഏവ സ്വതഃസിദ്ധം തദ്വൈലക്ഷണ്യമാത്മനഃ ॥ 157॥
സത ഏവ സ്വതഃസിദ്ധം തദ്വൈലക്ഷണ്യമാത്മനഃ ॥ 157॥
ശല്യരാശിര്മാംസലിപ്തോ മലപൂര്ണോഽതികശ്മലഃ ।
കഥം ഭവേദയം വേത്താ സ്വയമേതദ്വിലക്ഷണഃ ॥ 158॥
കഥം ഭവേദയം വേത്താ സ്വയമേതദ്വിലക്ഷണഃ ॥ 158॥
ത്വങ്മാംസമേദോഽസ്ഥിപുരീഷരാശാ-
വഹമ്മതിം മൂഢജനഃ കരോതി ।
വിലക്ഷണം വേത്തി വിചാരശീലോ
നിജസ്വരൂപം പരമാര്ഥഭൂതമ് ॥ 159॥
വഹമ്മതിം മൂഢജനഃ കരോതി ।
വിലക്ഷണം വേത്തി വിചാരശീലോ
നിജസ്വരൂപം പരമാര്ഥഭൂതമ് ॥ 159॥
ദേഹോഽഹമിത്യേവ ജഡസ്യ ബുദ്ധിഃ
ദേഹേ ച ജീവേ വിദുഷസ്ത്വഹന്ധീഃ ।
വിവേകവിജ്ഞാനവതോ മഹാത്മനോ
ബ്രഹ്മാഹമിത്യേവ മതിഃ സദാത്മനി ॥ 160॥
ദേഹേ ച ജീവേ വിദുഷസ്ത്വഹന്ധീഃ ।
വിവേകവിജ്ഞാനവതോ മഹാത്മനോ
ബ്രഹ്മാഹമിത്യേവ മതിഃ സദാത്മനി ॥ 160॥
അത്രാത്മബുദ്ധിം ത്യജ മൂഢബുദ്ധേ
ത്വങ്മാംസമേദോഽസ്ഥിപുരീഷരാശൌ ।
സര്വാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ
കുരുഷ്വ ശാന്തിം പരമാം ഭജസ്വ ॥ 161॥
ത്വങ്മാംസമേദോഽസ്ഥിപുരീഷരാശൌ ।
സര്വാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ
കുരുഷ്വ ശാന്തിം പരമാം ഭജസ്വ ॥ 161॥
ദേഹേന്ദ്രിയാദാവസതി ഭ്രമോദിതാം
വിദ്വാനഹന്താം ന ജഹാതി യാവത് ।
താവന്ന തസ്യാസ്തി വിമുക്തിവാര്താ-
പ്യസ്ത്വേഷ വേദാന്തനയാന്തദര്ശീ ॥ 162॥
വിദ്വാനഹന്താം ന ജഹാതി യാവത് ।
താവന്ന തസ്യാസ്തി വിമുക്തിവാര്താ-
പ്യസ്ത്വേഷ വേദാന്തനയാന്തദര്ശീ ॥ 162॥
ഛായാശരീരേ പ്രതിബിമ്ബഗാത്രേ
യത്സ്വപ്നദേഹേ ഹൃദി കല്പിതാങ്ഗേ ।
യഥാത്മബുദ്ധിസ്തവ നാസ്തി കാചി-
ജ്ജീവച്ഛരീരേ ച തഥൈവ മാഽസ്തു ॥ 163॥
യത്സ്വപ്നദേഹേ ഹൃദി കല്പിതാങ്ഗേ ।
യഥാത്മബുദ്ധിസ്തവ നാസ്തി കാചി-
ജ്ജീവച്ഛരീരേ ച തഥൈവ മാഽസ്തു ॥ 163॥
ദേഹാത്മധീരേവ നൃണാമസദ്ധിയാം
ജന്മാദിദുഃഖപ്രഭവസ്യ ബീജമ് ।
യതസ്തതസ്ത്വം ജഹി താം പ്രയത്നാത്
ത്യക്തേ തു ചിത്തേ ന പുനര്ഭവാശാ ॥ 164॥
ജന്മാദിദുഃഖപ്രഭവസ്യ ബീജമ് ।
യതസ്തതസ്ത്വം ജഹി താം പ്രയത്നാത്
ത്യക്തേ തു ചിത്തേ ന പുനര്ഭവാശാ ॥ 164॥
കര്മേന്ദ്രിയൈഃ പഞ്ചഭിരഞ്ചിതോഽയം
പ്രാണോ ഭവേത്പ്രാണമയസ്തു കോശഃ ॥
യേനാത്മവാനന്നമയോഽനുപൂര്ണഃ
പ്രവര്തതേഽസൌ സകലക്രിയാസു ॥ 165॥
പ്രാണോ ഭവേത്പ്രാണമയസ്തു കോശഃ ॥
യേനാത്മവാനന്നമയോഽനുപൂര്ണഃ
പ്രവര്തതേഽസൌ സകലക്രിയാസു ॥ 165॥
നൈവാത്മാപി പ്രാണമയോ വായുവികാരോ (പാഠഭേദഃ - നൈവാത്മായം)
ഗന്താഽഽഗന്താ വായുവദന്തര്ബഹിരേഷഃ ।
യസ്മാത്കിഞ്ചിത്ക്വാപി ന വേത്തീഷ്ടമനിഷ്ടം
സ്വം വാന്യം വാ കിഞ്ചന നിത്യം പരതന്ത്രഃ ॥ 166॥
ഗന്താഽഽഗന്താ വായുവദന്തര്ബഹിരേഷഃ ।
യസ്മാത്കിഞ്ചിത്ക്വാപി ന വേത്തീഷ്ടമനിഷ്ടം
സ്വം വാന്യം വാ കിഞ്ചന നിത്യം പരതന്ത്രഃ ॥ 166॥
ജ്ഞാനേന്ദ്രിയാണി ച മനശ്ച മനോമയഃ സ്യാത്
കോശോ മമാഹമിതി വസ്തുവികല്പഹേതുഃ ।
സഞ്ജ്ഞാദിഭേദകലനാകലിതോ ബലീയാം-
സ്തത്പൂര്വകോശമഭിപൂര്യ വിജൃമ്ഭതേ യഃ ॥ 167॥
കോശോ മമാഹമിതി വസ്തുവികല്പഹേതുഃ ।
സഞ്ജ്ഞാദിഭേദകലനാകലിതോ ബലീയാം-
സ്തത്പൂര്വകോശമഭിപൂര്യ വിജൃമ്ഭതേ യഃ ॥ 167॥
(പാഠഭേദഃ - അനുപൂര്യ)
പഞ്ചേന്ദ്രിയൈഃ പഞ്ചഭിരേവ ഹോതൃഭിഃ
പ്രചീയമാനോ വിഷയാജ്യധാരയാ ।
ജാജ്വല്യമാനോ ബഹുവാസനേന്ധനൈഃ
മനോമയാഗ്നിര്ദഹതി പ്രപഞ്ചമ് ॥ 168॥
പഞ്ചേന്ദ്രിയൈഃ പഞ്ചഭിരേവ ഹോതൃഭിഃ
പ്രചീയമാനോ വിഷയാജ്യധാരയാ ।
ജാജ്വല്യമാനോ ബഹുവാസനേന്ധനൈഃ
മനോമയാഗ്നിര്ദഹതി പ്രപഞ്ചമ് ॥ 168॥
(പാഠഭേദഃ - മനോമയോഽഗ്നിര്ദഹതി)
ന ഹ്യസ്ത്യവിദ്യാ മനസോഽതിരിക്താ
മനോ ഹ്യവിദ്യാ ഭവബന്ധഹേതുഃ ।
തസ്മിന്വിനഷ്ടേ സകലം വിനഷ്ടം
വിജൃമ്ഭിതേഽസ്മിന്സകലം വിജൃമ്ഭതേ ॥ 169॥
ന ഹ്യസ്ത്യവിദ്യാ മനസോഽതിരിക്താ
മനോ ഹ്യവിദ്യാ ഭവബന്ധഹേതുഃ ।
തസ്മിന്വിനഷ്ടേ സകലം വിനഷ്ടം
വിജൃമ്ഭിതേഽസ്മിന്സകലം വിജൃമ്ഭതേ ॥ 169॥
സ്വപ്നേഽര്ഥശൂന്യേ സൃജതി സ്വശക്ത്യാ
ഭോക്ത്രാദിവിശ്വം മന ഏവ സര്വമ് ।
തഥൈവ ജാഗ്രത്യപി നോ വിശേഷഃ
തത്സര്വമേതന്മനസോ വിജൃമ്ഭണമ് ॥ 170॥
ഭോക്ത്രാദിവിശ്വം മന ഏവ സര്വമ് ।
തഥൈവ ജാഗ്രത്യപി നോ വിശേഷഃ
തത്സര്വമേതന്മനസോ വിജൃമ്ഭണമ് ॥ 170॥
സുഷുപ്തികാലേ മനസി പ്രലീനേ
നൈവാസ്തി കിഞ്ചിത്സകലപ്രസിദ്ധേഃ ।
അതോ മനഃകല്പിത ഏവ പുംസഃ
സംസാര ഏതസ്യ ന വസ്തുതോഽസ്തി ॥ 171॥
നൈവാസ്തി കിഞ്ചിത്സകലപ്രസിദ്ധേഃ ।
അതോ മനഃകല്പിത ഏവ പുംസഃ
സംസാര ഏതസ്യ ന വസ്തുതോഽസ്തി ॥ 171॥
വായുനാഽഽനീയതേ മേഘഃ പുനസ്തേനൈവ നീയതേ । (പാഠഭേദഃ - വായുനാ നീയതേ മേഘഃ പുനസ്തേനൈവ ലീയതേ)
മനസാ കല്പ്യതേ ബന്ധോ മോക്ഷസ്തേനൈവ കല്പ്യതേ ॥ 172॥
മനസാ കല്പ്യതേ ബന്ധോ മോക്ഷസ്തേനൈവ കല്പ്യതേ ॥ 172॥
ദേഹാദിസര്വവിഷയേ പരികല്പ്യ രാഗം
ബധ്നാതി തേന പുരുഷം പശുവദ്ഗുണേന ।
വൈരസ്യമത്ര വിഷവത് സുവിധായ പശ്ചാദ്
ഏനം വിമോചയതി തന്മന ഏവ ബന്ധാത് ॥ 173॥
ബധ്നാതി തേന പുരുഷം പശുവദ്ഗുണേന ।
വൈരസ്യമത്ര വിഷവത് സുവിധായ പശ്ചാദ്
ഏനം വിമോചയതി തന്മന ഏവ ബന്ധാത് ॥ 173॥
തസ്മാന്മനഃ കാരണമസ്യ ജന്തോഃ
ബന്ധസ്യ മോക്ഷസ്യ ച വാ വിധാനേ ।
ബന്ധസ്യ ഹേതുര്മലിനം രജോഗുണൈഃ
മോക്ഷസ്യ ശുദ്ധം വിരജസ്തമസ്കമ് ॥ 174॥
ബന്ധസ്യ മോക്ഷസ്യ ച വാ വിധാനേ ।
ബന്ധസ്യ ഹേതുര്മലിനം രജോഗുണൈഃ
മോക്ഷസ്യ ശുദ്ധം വിരജസ്തമസ്കമ് ॥ 174॥
വിവേകവൈരാഗ്യഗുണാതിരേകാ-
ച്ഛുദ്ധത്വമാസാദ്യ മനോ വിമുക്ത്യൈ ।
ഭവത്യതോ ബുദ്ധിമതോ മുമുക്ഷോ-
സ്താഭ്യാം ദൃഢാഭ്യാം ഭവിതവ്യമഗ്രേ ॥ 175॥
ച്ഛുദ്ധത്വമാസാദ്യ മനോ വിമുക്ത്യൈ ।
ഭവത്യതോ ബുദ്ധിമതോ മുമുക്ഷോ-
സ്താഭ്യാം ദൃഢാഭ്യാം ഭവിതവ്യമഗ്രേ ॥ 175॥
മനോ നാമ മഹാവ്യാഘ്രോ വിഷയാരണ്യഭൂമിഷു ।
ചരത്യത്ര ന ഗച്ഛന്തു സാധവോ യേ മുമുക്ഷവഃ ॥ 176॥
ചരത്യത്ര ന ഗച്ഛന്തു സാധവോ യേ മുമുക്ഷവഃ ॥ 176॥
മനഃ പ്രസൂതേ വിഷയാനശേഷാന്
സ്ഥൂലാത്മനാ സൂക്ഷ്മതയാ ച ഭോക്തുഃ ।
ശരീരവര്ണാശ്രമജാതിഭേദാന്
ഗുണക്രിയാഹേതുഫലാനി നിത്യമ് ॥ 177॥
സ്ഥൂലാത്മനാ സൂക്ഷ്മതയാ ച ഭോക്തുഃ ।
ശരീരവര്ണാശ്രമജാതിഭേദാന്
ഗുണക്രിയാഹേതുഫലാനി നിത്യമ് ॥ 177॥
അസങ്ഗചിദ്രൂപമമും വിമോഹ്യ
ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണഗുണൈര്നിബദ്ധ്യ ।
അഹമ്മമേതി ഭ്രമയത്യജസ്രം
മനഃ സ്വകൃത്യേഷു ഫലോപഭുക്തിഷു ॥ 178॥
ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണഗുണൈര്നിബദ്ധ്യ ।
അഹമ്മമേതി ഭ്രമയത്യജസ്രം
മനഃ സ്വകൃത്യേഷു ഫലോപഭുക്തിഷു ॥ 178॥
അധ്യാസദോഷാത്പുരുഷസ്യ സംസൃതിഃ (പാഠഭേദഃ - അധ്യാസയോഗാത്)
അധ്യാസബന്ധസ്ത്വമുനൈവ കല്പിതഃ ।
രജസ്തമോദോഷവതോഽവിവേകിനോ
ജന്മാദിദുഃഖസ്യ നിദാനമേതത് ॥ 179॥
അധ്യാസബന്ധസ്ത്വമുനൈവ കല്പിതഃ ।
രജസ്തമോദോഷവതോഽവിവേകിനോ
ജന്മാദിദുഃഖസ്യ നിദാനമേതത് ॥ 179॥
അതഃ പ്രാഹുര്മനോഽവിദ്യാം പണ്ഡിതാസ്തത്ത്വദര്ശിനഃ ।
യേനൈവ ഭ്രാമ്യതേ വിശ്വം വായുനേവാഭ്രമണ്ഡലമ് ॥ 180॥
യേനൈവ ഭ്രാമ്യതേ വിശ്വം വായുനേവാഭ്രമണ്ഡലമ് ॥ 180॥
തന്മനഃശോധനം കാര്യം പ്രയത്നേന മുമുക്ഷുണാ ।
വിശുദ്ധേ സതി ചൈതസ്മിന്മുക്തിഃ കരഫലായതേ ॥ 181॥
വിശുദ്ധേ സതി ചൈതസ്മിന്മുക്തിഃ കരഫലായതേ ॥ 181॥
മോക്ഷൈകസക്ത്യാ വിഷയേഷു രാഗം
നിര്മൂല്യ സന്ന്യസ്യ ച സര്വകര്മ ।
സച്ഛ്രദ്ധയാ യഃ ശ്രവണാദിനിഷ്ഠോ
രജഃസ്വഭാവം സ ധുനോതി ബുദ്ധേഃ ॥ 182॥
നിര്മൂല്യ സന്ന്യസ്യ ച സര്വകര്മ ।
സച്ഛ്രദ്ധയാ യഃ ശ്രവണാദിനിഷ്ഠോ
രജഃസ്വഭാവം സ ധുനോതി ബുദ്ധേഃ ॥ 182॥
മനോമയോ നാപി ഭവേത്പരാത്മാ
ഹ്യാദ്യന്തവത്ത്വാത്പരിണാമിഭാവാത് ।
ദുഃഖാത്മകത്വാദ്വിഷയത്വഹേതോഃ
ദ്രഷ്ടാ ഹി ദൃശ്യാത്മതയാ ന ദൃഷ്ടഃ ॥ 183॥
ഹ്യാദ്യന്തവത്ത്വാത്പരിണാമിഭാവാത് ।
ദുഃഖാത്മകത്വാദ്വിഷയത്വഹേതോഃ
ദ്രഷ്ടാ ഹി ദൃശ്യാത്മതയാ ന ദൃഷ്ടഃ ॥ 183॥
ബുദ്ധിര്ബുദ്ധീന്ദ്രിയൈഃ സാര്ധം സവൃത്തിഃ കര്തൃലക്ഷണഃ ।
വിജ്ഞാനമയകോശഃ സ്യാത്പുംസഃ സംസാരകാരണമ് ॥ 184॥
വിജ്ഞാനമയകോശഃ സ്യാത്പുംസഃ സംസാരകാരണമ് ॥ 184॥
അനുവ്രജച്ചിത്പ്രതിബിമ്ബശക്തിഃ
വിജ്ഞാനസഞ്ജ്ഞഃ പ്രകൃതേര്വികാരഃ ।
ജ്ഞാനക്രിയാവാനഹമിത്യജസ്രം
ദേഹേന്ദ്രിയാദിഷ്വഭിമന്യതേ ഭൃശമ് ॥ 185॥
വിജ്ഞാനസഞ്ജ്ഞഃ പ്രകൃതേര്വികാരഃ ।
ജ്ഞാനക്രിയാവാനഹമിത്യജസ്രം
ദേഹേന്ദ്രിയാദിഷ്വഭിമന്യതേ ഭൃശമ് ॥ 185॥
അനാദികാലോഽയമഹംസ്വഭാവോ
ജീവഃ സമസ്തവ്യവഹാരവോഢാ ।
കരോതി കര്മാണ്യപി പൂര്വവാസനഃ (പാഠഭേദഃ - കര്മാണ്യനു)
പുണ്യാന്യപുണ്യാനി ച തത്ഫലാനി ॥ 186॥
ജീവഃ സമസ്തവ്യവഹാരവോഢാ ।
കരോതി കര്മാണ്യപി പൂര്വവാസനഃ (പാഠഭേദഃ - കര്മാണ്യനു)
പുണ്യാന്യപുണ്യാനി ച തത്ഫലാനി ॥ 186॥
ഭുങ്ക്തേ വിചിത്രാസ്വപി യോനിഷു വ്രജ-
ന്നായാതി നിര്യാത്യധ ഊര്ധ്വമേഷഃ ।
അസ്യൈവ വിജ്ഞാനമയസ്യ ജാഗ്രത്-
സ്വപ്നാദ്യവസ്ഥാഃ സുഖദുഃഖഭോഗഃ ॥ 187॥
ന്നായാതി നിര്യാത്യധ ഊര്ധ്വമേഷഃ ।
അസ്യൈവ വിജ്ഞാനമയസ്യ ജാഗ്രത്-
സ്വപ്നാദ്യവസ്ഥാഃ സുഖദുഃഖഭോഗഃ ॥ 187॥
ദേഹാദിനിഷ്ഠാശ്രമധര്മകര്മ-
ഗുണാഭിമാനഃ സതതം മമേതി ।
വിജ്ഞാനകോശോഽയമതിപ്രകാശഃ
പ്രകൃഷ്ടസാന്നിധ്യവശാത്പരാത്മനഃ ।
അതോ ഭവത്യേഷ ഉപാധിരസ്യ
യദാത്മധീഃ സംസരതി ഭ്രമേണ ॥ 188॥
ഗുണാഭിമാനഃ സതതം മമേതി ।
വിജ്ഞാനകോശോഽയമതിപ്രകാശഃ
പ്രകൃഷ്ടസാന്നിധ്യവശാത്പരാത്മനഃ ।
അതോ ഭവത്യേഷ ഉപാധിരസ്യ
യദാത്മധീഃ സംസരതി ഭ്രമേണ ॥ 188॥
യോഽയം വിജ്ഞാനമയഃ പ്രാണേഷു ഹൃദി സ്ഫുരത്യയം ജ്യോതിഃ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുരത്സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ)
കൂടസ്ഥഃ സന്നാത്മാ കര്താ ഭോക്താ ഭവത്യുപാധിസ്ഥഃ ॥ 189॥
കൂടസ്ഥഃ സന്നാത്മാ കര്താ ഭോക്താ ഭവത്യുപാധിസ്ഥഃ ॥ 189॥
സ്വയം പരിച്ഛേദമുപേത്യ ബുദ്ധേഃ
താദാത്മ്യദോഷേണ പരം മൃഷാത്മനഃ ।
സര്വാത്മകഃ സന്നപി വീക്ഷതേ സ്വയം
സ്വതഃ പൃഥക്ത്വേന മൃദോ ഘടാനിവ ॥ 190॥
താദാത്മ്യദോഷേണ പരം മൃഷാത്മനഃ ।
സര്വാത്മകഃ സന്നപി വീക്ഷതേ സ്വയം
സ്വതഃ പൃഥക്ത്വേന മൃദോ ഘടാനിവ ॥ 190॥
ഉപാധിസമ്ബന്ധവശാത്പരാത്മാ
ഹ്യുപാധിധര്മാനനുഭാതി തദ്ഗുണഃ । (പാഠഭേദഃ - ഽപ്യുപാധി)
അയോവികാരാനവികാരിവഹ്നിവത്
സദൈകരൂപോഽപി പരഃ സ്വഭാവാത് ॥ 191॥
ഹ്യുപാധിധര്മാനനുഭാതി തദ്ഗുണഃ । (പാഠഭേദഃ - ഽപ്യുപാധി)
അയോവികാരാനവികാരിവഹ്നിവത്
സദൈകരൂപോഽപി പരഃ സ്വഭാവാത് ॥ 191॥
ശിഷ്യ ഉവാച।
ഭ്രമേണാപ്യന്യഥാ വാഽസ്തു ജീവഭാവഃ പരാത്മനഃ ।
തദുപാധേരനാദിത്വാന്നാനാദേര്നാശ ഇഷ്യതേ ॥ 192॥
ഭ്രമേണാപ്യന്യഥാ വാഽസ്തു ജീവഭാവഃ പരാത്മനഃ ।
തദുപാധേരനാദിത്വാന്നാനാദേര്നാശ ഇഷ്യതേ ॥ 192॥
അതോഽസ്യ ജീവഭാവോഽപി നിത്യാ ഭവതി സംസൃതിഃ ।
ന നിവര്തേത തന്മോക്ഷഃ കഥം മേ ശ്രീഗുരോ വദ ॥ 193॥
ന നിവര്തേത തന്മോക്ഷഃ കഥം മേ ശ്രീഗുരോ വദ ॥ 193॥
ശ്രീഗുരുരുവാച ।
സമ്യക്പൃഷ്ടം ത്വയാ വിദ്വന്സാവധാനേന തച്ഛൃണു ।
പ്രാമാണികീ ന ഭവതി ഭ്രാന്ത്യാ മോഹിതകല്പനാ ॥ 194॥
സമ്യക്പൃഷ്ടം ത്വയാ വിദ്വന്സാവധാനേന തച്ഛൃണു ।
പ്രാമാണികീ ന ഭവതി ഭ്രാന്ത്യാ മോഹിതകല്പനാ ॥ 194॥
ഭ്രാന്തിം വിനാ ത്വസങ്ഗസ്യ നിഷ്ക്രിയസ്യ നിരാകൃതേഃ ।
ന ഘടേതാര്ഥസമ്ബന്ധോ നഭസോ നീലതാദിവത് ॥ 195॥
ന ഘടേതാര്ഥസമ്ബന്ധോ നഭസോ നീലതാദിവത് ॥ 195॥
സ്വസ്യ ദ്രഷ്ടുര്നിര്ഗുണസ്യാക്രിയസ്യ
പ്രത്യഗ്ബോധാനന്ദരൂപസ്യ ബുദ്ധേഃ ।
ഭ്രാന്ത്യാ പ്രാപ്തോ ജീവഭാവോ ന സത്യോ
മോഹാപായേ നാസ്ത്യവസ്തുസ്വഭാവാത് ॥ 196॥
പ്രത്യഗ്ബോധാനന്ദരൂപസ്യ ബുദ്ധേഃ ।
ഭ്രാന്ത്യാ പ്രാപ്തോ ജീവഭാവോ ന സത്യോ
മോഹാപായേ നാസ്ത്യവസ്തുസ്വഭാവാത് ॥ 196॥
യാവദ്ഭ്രാന്തിസ്താവദേവാസ്യ സത്താ
മിഥ്യാജ്ഞാനോജ്ജൃമ്ഭിതസ്യ പ്രമാദാത് ।
രജ്ജ്വാം സര്പോ ഭ്രാന്തികാലീന ഏവ
ഭ്രാന്തേര്നാശേ നൈവ സര്പോഽപി തദ്വത് ॥ 197॥
മിഥ്യാജ്ഞാനോജ്ജൃമ്ഭിതസ്യ പ്രമാദാത് ।
രജ്ജ്വാം സര്പോ ഭ്രാന്തികാലീന ഏവ
ഭ്രാന്തേര്നാശേ നൈവ സര്പോഽപി തദ്വത് ॥ 197॥
(പാഠഭേദഃ - സര്പോഽസ്തി)
അനാദിത്വമവിദ്യായാഃ കാര്യസ്യാപി തഥേഷ്യതേ ।
ഉത്പന്നായാം തു വിദ്യായാമാവിദ്യകമനാദ്യപി ॥ 198॥
അനാദിത്വമവിദ്യായാഃ കാര്യസ്യാപി തഥേഷ്യതേ ।
ഉത്പന്നായാം തു വിദ്യായാമാവിദ്യകമനാദ്യപി ॥ 198॥
പ്രബോധേ സ്വപ്നവത്സര്വം സഹമൂലം വിനശ്യതി ।
അനാദ്യപീദം നോ നിത്യം പ്രാഗഭാവ ഇവ സ്ഫുടമ് ॥ 199॥
അനാദ്യപീദം നോ നിത്യം പ്രാഗഭാവ ഇവ സ്ഫുടമ് ॥ 199॥
അനാദേരപി വിധ്വംസഃ പ്രാഗഭാവസ്യ വീക്ഷിതഃ ।
യദ്ബുദ്ധ്യുപാധിസമ്ബന്ധാത്പരികല്പിതമാത്മനി ॥ 200॥
യദ്ബുദ്ധ്യുപാധിസമ്ബന്ധാത്പരികല്പിതമാത്മനി ॥ 200॥
ജീവത്വം ന തതോഽന്യസ്തു സ്വരൂപേണ വിലക്ഷണഃ । (പാഠഭേദഃ - തതോഽന്യത്തു)
സമ്ബന്ധസ്ത്വാത്മനോ ബുദ്ധ്യാ മിഥ്യാജ്ഞാനപുരഃസരഃ ॥ 201॥
സമ്ബന്ധസ്ത്വാത്മനോ ബുദ്ധ്യാ മിഥ്യാജ്ഞാനപുരഃസരഃ ॥ 201॥
(പാഠഭേദഃ - സമ്ബന്ധഃ സ്വാത്മനോ)
വിനിവൃത്തിര്ഭവേത്തസ്യ സമ്യഗ്ജ്ഞാനേന നാന്യഥാ ।
ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വവിജ്ഞാനം സമ്യഗ്ജ്ഞാനം ശ്രുതേര്മതമ് ॥ 202॥
വിനിവൃത്തിര്ഭവേത്തസ്യ സമ്യഗ്ജ്ഞാനേന നാന്യഥാ ।
ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വവിജ്ഞാനം സമ്യഗ്ജ്ഞാനം ശ്രുതേര്മതമ് ॥ 202॥
തദാത്മാനാത്മനോഃ സമ്യഗ്വിവേകേനൈവ സിധ്യതി ।
തതോ വിവേകഃ കര്തവ്യഃ പ്രത്യഗാത്മസദാത്മനോഃ ॥ 203॥
തതോ വിവേകഃ കര്തവ്യഃ പ്രത്യഗാത്മസദാത്മനോഃ ॥ 203॥
(പാഠഭേദഃ - പ്രത്യഗാത്മാസദാത്മനോഃ)
ജലം പങ്കവദത്യന്തം പങ്കാപായേ ജലം സ്ഫുടമ് । (പാഠഭേദഃ - പങ്കവദസ്പഷ്ടം)
യഥാ ഭാതി തഥാത്മാപി ദോഷാഭാവേ സ്ഫുടപ്രഭഃ ॥ 204॥
ജലം പങ്കവദത്യന്തം പങ്കാപായേ ജലം സ്ഫുടമ് । (പാഠഭേദഃ - പങ്കവദസ്പഷ്ടം)
യഥാ ഭാതി തഥാത്മാപി ദോഷാഭാവേ സ്ഫുടപ്രഭഃ ॥ 204॥
അസന്നിവൃത്തൌ തു സദാത്മനാ സ്ഫുടം
പ്രതീതിരേതസ്യ ഭവേത്പ്രതീചഃ ।
തതോ നിരാസഃ കരണീയ ഏവ
സദാത്മനഃ സാധ്വഹമാദിവസ്തുനഃ ॥ 205॥
പ്രതീതിരേതസ്യ ഭവേത്പ്രതീചഃ ।
തതോ നിരാസഃ കരണീയ ഏവ
സദാത്മനഃ സാധ്വഹമാദിവസ്തുനഃ ॥ 205॥
(പാഠഭേദഃ - അസദാത്മനഃ)
അതോ നായം പരാത്മാ സ്യാദ്വിജ്ഞാനമയശബ്ദഭാക് ।
വികാരിത്വാജ്ജഡത്വാച്ച പരിച്ഛിന്നത്വഹേതുതഃ ।
ദൃശ്യത്വാദ്വ്യഭിചാരിത്വാന്നാനിത്യോ നിത്യ ഇഷ്യതേ ॥ 206॥
അതോ നായം പരാത്മാ സ്യാദ്വിജ്ഞാനമയശബ്ദഭാക് ।
വികാരിത്വാജ്ജഡത്വാച്ച പരിച്ഛിന്നത്വഹേതുതഃ ।
ദൃശ്യത്വാദ്വ്യഭിചാരിത്വാന്നാനിത്യോ നിത്യ ഇഷ്യതേ ॥ 206॥
ആനന്ദപ്രതിബിമ്ബചുമ്ബിതതനുര്വൃത്തിസ്തമോജൃമ്ഭിതാ
സ്യാദാനന്ദമയഃ പ്രിയാദിഗുണകഃ സ്വേഷ്ടാര്ഥലാഭോദയഃ ।
പുണ്യസ്യാനുഭവേ വിഭാതി കൃതിനാമാനന്ദരൂപഃ സ്വയം
സര്വോ നന്ദതി യത്ര സാധു തനുഭൃന്മാത്രഃ പ്രയത്നം വിനാ ॥ 207॥
സ്യാദാനന്ദമയഃ പ്രിയാദിഗുണകഃ സ്വേഷ്ടാര്ഥലാഭോദയഃ ।
പുണ്യസ്യാനുഭവേ വിഭാതി കൃതിനാമാനന്ദരൂപഃ സ്വയം
സര്വോ നന്ദതി യത്ര സാധു തനുഭൃന്മാത്രഃ പ്രയത്നം വിനാ ॥ 207॥
(പാഠഭേദഃ - ഭൂത്വാ നന്ദതി)
ആനന്ദമയകോശസ്യ സുഷുപ്തൌ സ്ഫൂര്തിരുത്കടാ ।
സ്വപ്നജാഗരയോരീഷദിഷ്ടസന്ദര്ശനാദിനാ ॥ 208॥
ആനന്ദമയകോശസ്യ സുഷുപ്തൌ സ്ഫൂര്തിരുത്കടാ ।
സ്വപ്നജാഗരയോരീഷദിഷ്ടസന്ദര്ശനാദിനാ ॥ 208॥
നൈവായമാനന്ദമയഃ പരാത്മാ
സോപാധികത്വാത്പ്രകൃതേര്വികാരാത് ।
കാര്യത്വഹേതോഃ സുകൃതക്രിയായാ
വികാരസങ്ഘാതസമാഹിതത്വാത് ॥ 209॥
സോപാധികത്വാത്പ്രകൃതേര്വികാരാത് ।
കാര്യത്വഹേതോഃ സുകൃതക്രിയായാ
വികാരസങ്ഘാതസമാഹിതത്വാത് ॥ 209॥
പഞ്ചാനാമപി കോശാനാം നിഷേധേ യുക്തിതഃ ശ്രുതേഃ । (പാഠഭേദഃ - യുക്തിതഃ കൃതേ)
തന്നിഷേധാവധി സാക്ഷീ ബോധരൂപോഽവശിഷ്യതേ ॥ 210॥
തന്നിഷേധാവധി സാക്ഷീ ബോധരൂപോഽവശിഷ്യതേ ॥ 210॥
(പാഠഭേദഃ - തന്നിഷേധാവധിഃ)
യോഽയമാത്മാ സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ പഞ്ചകോശവിലക്ഷണഃ ।
അവസ്ഥാത്രയസാക്ഷീ സന്നിര്വികാരോ നിരഞ്ജനഃ ।
സദാനന്ദഃ സ വിജ്ഞേയഃ സ്വാത്മത്വേന വിപശ്ചിതാ ॥ 211॥
യോഽയമാത്മാ സ്വയഞ്ജ്യോതിഃ പഞ്ചകോശവിലക്ഷണഃ ।
അവസ്ഥാത്രയസാക്ഷീ സന്നിര്വികാരോ നിരഞ്ജനഃ ।
സദാനന്ദഃ സ വിജ്ഞേയഃ സ്വാത്മത്വേന വിപശ്ചിതാ ॥ 211॥
ശിഷ്യ ഉവാച।
മിഥ്യാത്വേന നിഷിദ്ധേഷു കോശേഷ്വേതേഷു പഞ്ചസു ।
സര്വാഭാവം വിനാ കിഞ്ചിന്ന പശ്യാമ്യത്ര ഹേ ഗുരോ ।
വിജ്ഞേയം കിമു വസ്ത്വസ്തി സ്വാത്മനാഽഽത്മവിപശ്ചിതാ ॥ 212॥
മിഥ്യാത്വേന നിഷിദ്ധേഷു കോശേഷ്വേതേഷു പഞ്ചസു ।
സര്വാഭാവം വിനാ കിഞ്ചിന്ന പശ്യാമ്യത്ര ഹേ ഗുരോ ।
വിജ്ഞേയം കിമു വസ്ത്വസ്തി സ്വാത്മനാഽഽത്മവിപശ്ചിതാ ॥ 212॥
(പാഠഭേദഃ - സ്വാത്മനാത്ര വിപശ്ചിതാ)
ശ്രീഗുരുരുവാച ।
സത്യമുക്തം ത്വയാ വിദ്വന്നിപുണോഽസി വിചാരണേ ।
അഹമാദിവികാരാസ്തേ തദഭാവോഽയമപ്യനു ॥ 213॥
ശ്രീഗുരുരുവാച ।
സത്യമുക്തം ത്വയാ വിദ്വന്നിപുണോഽസി വിചാരണേ ।
അഹമാദിവികാരാസ്തേ തദഭാവോഽയമപ്യനു ॥ 213॥
(പാഠഭേദഃ - ഽയമപ്യഥ)
സര്വേ യേനാനുഭൂയന്തേ യഃ സ്വയം നാനുഭൂയതേ ।
തമാത്മാനം വേദിതാരം വിദ്ധി ബുദ്ധ്യാ സുസൂക്ഷ്മയാ ॥ 214॥
സര്വേ യേനാനുഭൂയന്തേ യഃ സ്വയം നാനുഭൂയതേ ।
തമാത്മാനം വേദിതാരം വിദ്ധി ബുദ്ധ്യാ സുസൂക്ഷ്മയാ ॥ 214॥
തത്സാക്ഷികം ഭവേത്തത്തദ്യദ്യദ്യേനാനുഭൂയതേ ।
കസ്യാപ്യനനുഭൂതാര്ഥേ സാക്ഷിത്വം നോപയുജ്യതേ ॥ 215॥
കസ്യാപ്യനനുഭൂതാര്ഥേ സാക്ഷിത്വം നോപയുജ്യതേ ॥ 215॥
(പാഠഭേദഃ - നോപപദ്യതേ)
അസൌ സ്വസാക്ഷികോ ഭാവോ യതഃ സ്വേനാനുഭൂയതേ ।
അതഃ പരം സ്വയം സാക്ഷാത്പ്രത്യഗാത്മാ ന ചേതരഃ ॥ 216॥
അസൌ സ്വസാക്ഷികോ ഭാവോ യതഃ സ്വേനാനുഭൂയതേ ।
അതഃ പരം സ്വയം സാക്ഷാത്പ്രത്യഗാത്മാ ന ചേതരഃ ॥ 216॥
ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു സ്ഫുടതരം യോഽസൌ സമുജ്ജൃമ്ഭതേ
പ്രത്യഗ്രൂപതയാ സദാഹമഹമിത്യന്തഃ സ്ഫുരന്നൈകധാ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുരന്നേകധാ)
നാനാകാരവികാരഭാഗിന ഇമാന് പശ്യന്നഹന്ധീമുഖാന് (പാഠഭേദഃ - ഭാജിന)
നിത്യാനന്ദചിദാത്മനാ സ്ഫുരതി തം വിദ്ധി സ്വമേതം ഹൃദി ॥ 217॥
പ്രത്യഗ്രൂപതയാ സദാഹമഹമിത്യന്തഃ സ്ഫുരന്നൈകധാ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുരന്നേകധാ)
നാനാകാരവികാരഭാഗിന ഇമാന് പശ്യന്നഹന്ധീമുഖാന് (പാഠഭേദഃ - ഭാജിന)
നിത്യാനന്ദചിദാത്മനാ സ്ഫുരതി തം വിദ്ധി സ്വമേതം ഹൃദി ॥ 217॥
ഘടോദകേ ബിമ്ബിതമര്കബിമ്ബ-
മാലോക്യ മൂഢോ രവിമേവ മന്യതേ ।
തഥാ ചിദാഭാസമുപാധിസംസ്ഥം
ഭ്രാന്ത്യാഹമിത്യേവ ജഡോഽഭിമന്യതേ ॥ 218॥
മാലോക്യ മൂഢോ രവിമേവ മന്യതേ ।
തഥാ ചിദാഭാസമുപാധിസംസ്ഥം
ഭ്രാന്ത്യാഹമിത്യേവ ജഡോഽഭിമന്യതേ ॥ 218॥
ഘടം ജലം തദ്ഗതമര്കബിമ്ബം
വിഹായ സര്വം വിനിരീക്ഷ്യതേഽര്കഃ । (പാഠഭേദഃ - ദിവി വീക്ഷ്യതേഽര്കഃ)
തടസ്ഥ ഏതത്ത്രിതയാവഭാസകഃ (പാഠഭേദഃ - തടസ്ഥിതഃ തത്ത്രി)
സ്വയമ്പ്രകാശോ വിദുഷാ യഥാ തഥാ ॥ 219॥
വിഹായ സര്വം വിനിരീക്ഷ്യതേഽര്കഃ । (പാഠഭേദഃ - ദിവി വീക്ഷ്യതേഽര്കഃ)
തടസ്ഥ ഏതത്ത്രിതയാവഭാസകഃ (പാഠഭേദഃ - തടസ്ഥിതഃ തത്ത്രി)
സ്വയമ്പ്രകാശോ വിദുഷാ യഥാ തഥാ ॥ 219॥
ദേഹം ധിയം ചിത്പ്രതിബിമ്ബമേവം (പാഠഭേദഃ - ചിത്പ്രതിബിമ്ബമേതം)
വിസൃജ്യ ബുദ്ധൌ നിഹിതം ഗുഹായാമ് ।
ദ്രഷ്ടാരമാത്മാനമഖണ്ഡബോധം
സര്വപ്രകാശം സദസദ്വിലക്ഷണമ് ॥ 220॥
വിസൃജ്യ ബുദ്ധൌ നിഹിതം ഗുഹായാമ് ।
ദ്രഷ്ടാരമാത്മാനമഖണ്ഡബോധം
സര്വപ്രകാശം സദസദ്വിലക്ഷണമ് ॥ 220॥
നിത്യം വിഭും സര്വഗതം സുസൂക്ഷ്മം
അന്തര്ബഹിഃശൂന്യമനന്യമാത്മനഃ ।
വിജ്ഞായ സമ്യങ്നിജരൂപമേതത്
പുമാന് വിപാപ്മാ വിരജോ വിമൃത്യുഃ ॥ 221॥
അന്തര്ബഹിഃശൂന്യമനന്യമാത്മനഃ ।
വിജ്ഞായ സമ്യങ്നിജരൂപമേതത്
പുമാന് വിപാപ്മാ വിരജോ വിമൃത്യുഃ ॥ 221॥
വിശോക ആനന്ദഘനോ വിപശ്ചിത്
സ്വയം കുതശ്ചിന്ന ബിഭേതി കശ്ചിത് ।
നാന്യോഽസ്തി പന്ഥാ ഭവബന്ധമുക്തേഃ
വിനാ സ്വതത്ത്വാവഗമം മുമുക്ഷോഃ ॥ 222॥
സ്വയം കുതശ്ചിന്ന ബിഭേതി കശ്ചിത് ।
നാന്യോഽസ്തി പന്ഥാ ഭവബന്ധമുക്തേഃ
വിനാ സ്വതത്ത്വാവഗമം മുമുക്ഷോഃ ॥ 222॥
ബ്രഹ്മാഭിന്നത്വവിജ്ഞാനം ഭവമോക്ഷസ്യ കാരണമ് ।
യേനാദ്വിതീയമാനന്ദം ബ്രഹ്മ സമ്പദ്യതേ ബുധൈഃ ॥ 223॥
യേനാദ്വിതീയമാനന്ദം ബ്രഹ്മ സമ്പദ്യതേ ബുധൈഃ ॥ 223॥
(പാഠഭേദഃ - സമ്പദ്യതേ ബുധഃ)
ബ്രഹ്മഭൂതസ്തു സംസൃത്യൈ വിദ്വാന്നാവര്തതേ പുനഃ ।
വിജ്ഞാതവ്യമതഃ സമ്യഗ്ബ്രഹ്മാഭിന്നത്വമാത്മനഃ ॥ 224॥
ബ്രഹ്മഭൂതസ്തു സംസൃത്യൈ വിദ്വാന്നാവര്തതേ പുനഃ ।
വിജ്ഞാതവ്യമതഃ സമ്യഗ്ബ്രഹ്മാഭിന്നത്വമാത്മനഃ ॥ 224॥
സത്യം ജ്ഞാനമനന്തം ബ്രഹ്മ വിശുദ്ധം പരം സ്വതഃസിദ്ധമ് ।
നിത്യാനന്ദൈകരസം പ്രത്യഗഭിന്നം നിരന്തരം ജയതി ॥ 225॥
നിത്യാനന്ദൈകരസം പ്രത്യഗഭിന്നം നിരന്തരം ജയതി ॥ 225॥
സദിദം പരമാദ്വൈതം സ്വസ്മാദന്യസ്യ വസ്തുനോഽഭാവാത് ।
ന ഹ്യന്യദസ്തി കിഞ്ചിത് സമ്യക് പരമാര്ഥതത്ത്വബോധദശായാമ് ॥ 226॥
ന ഹ്യന്യദസ്തി കിഞ്ചിത് സമ്യക് പരമാര്ഥതത്ത്വബോധദശായാമ് ॥ 226॥
(പാഠഭേദഃ - പരതത്ത്വബോധസുദശായാമ്)
യദിദം സകലം വിശ്വം നാനാരൂപം പ്രതീതമജ്ഞാനാത് ।
തത്സര്വം ബ്രഹ്മൈവ പ്രത്യസ്താശേഷഭാവനാദോഷമ് ॥ 227॥
യദിദം സകലം വിശ്വം നാനാരൂപം പ്രതീതമജ്ഞാനാത് ।
തത്സര്വം ബ്രഹ്മൈവ പ്രത്യസ്താശേഷഭാവനാദോഷമ് ॥ 227॥
മൃത്കാര്യഭൂതോഽപി മൃദോ ന ഭിന്നഃ
കുമ്ഭോഽസ്തി സര്വത്ര തു മൃത്സ്വരൂപാത് ।
ന കുമ്ഭരൂപം പൃഥഗസ്തി കുമ്ഭഃ
കുതോ മൃഷാ കല്പിതനാമമാത്രഃ ॥ 228॥
കുമ്ഭോഽസ്തി സര്വത്ര തു മൃത്സ്വരൂപാത് ।
ന കുമ്ഭരൂപം പൃഥഗസ്തി കുമ്ഭഃ
കുതോ മൃഷാ കല്പിതനാമമാത്രഃ ॥ 228॥
കേനാപി മൃദ്ഭിന്നതയാ സ്വരൂപം
ഘടസ്യ സന്ദര്ശയിതും ന ശക്യതേ ।
അതോ ഘടഃ കല്പിത ഏവ മോഹാ-
ന്മൃദേവ സത്യം പരമാര്ഥഭൂതമ് ॥ 229॥
ഘടസ്യ സന്ദര്ശയിതും ന ശക്യതേ ।
അതോ ഘടഃ കല്പിത ഏവ മോഹാ-
ന്മൃദേവ സത്യം പരമാര്ഥഭൂതമ് ॥ 229॥
സദ്ബ്രഹ്മകാര്യം സകലം സദേവം (പാഠഭേദഃ - സദൈവ)
തന്മാത്രമേതന്ന തതോഽന്യദസ്തി । (പാഠഭേദഃ - സന്മാത്രമേതന്ന)
അസ്തീതി യോ വക്തി ന തസ്യ മോഹോ
വിനിര്ഗതോ നിദ്രിതവത്പ്രജല്പഃ ॥ 230॥
തന്മാത്രമേതന്ന തതോഽന്യദസ്തി । (പാഠഭേദഃ - സന്മാത്രമേതന്ന)
അസ്തീതി യോ വക്തി ന തസ്യ മോഹോ
വിനിര്ഗതോ നിദ്രിതവത്പ്രജല്പഃ ॥ 230॥
ബ്രഹ്മൈവേദം വിശ്വമിത്യേവ വാണീ
ശ്രൌതീ ബ്രൂതേഽഥര്വനിഷ്ഠാ വരിഷ്ഠാ ।
തസ്മാദേതദ്ബ്രഹ്മമാത്രം ഹി വിശ്വം
നാധിഷ്ഠാനാദ്ഭിന്നതാഽഽരോപിതസ്യ ॥ 231॥
ശ്രൌതീ ബ്രൂതേഽഥര്വനിഷ്ഠാ വരിഷ്ഠാ ।
തസ്മാദേതദ്ബ്രഹ്മമാത്രം ഹി വിശ്വം
നാധിഷ്ഠാനാദ്ഭിന്നതാഽഽരോപിതസ്യ ॥ 231॥
സത്യം യദി സ്യാജ്ജഗദേതദാത്മനോഽ
നന്തത്ത്വഹാനിര്നിഗമാപ്രമാണതാ ।
അസത്യവാദിത്വമപീശിതുഃ സ്യാ-
ന്നൈതത്ത്രയം സാധു ഹിതം മഹാത്മനാമ് ॥ 232॥
നന്തത്ത്വഹാനിര്നിഗമാപ്രമാണതാ ।
അസത്യവാദിത്വമപീശിതുഃ സ്യാ-
ന്നൈതത്ത്രയം സാധു ഹിതം മഹാത്മനാമ് ॥ 232॥
ഈശ്വരോ വസ്തുതത്ത്വജ്ഞോ ന ചാഹം തേഷ്വവസ്ഥിതഃ ।
ന ച മത്സ്ഥാനി ഭൂതാനീത്യേവമേവ വ്യചീക്ലൃപത് ॥ 233॥
ന ച മത്സ്ഥാനി ഭൂതാനീത്യേവമേവ വ്യചീക്ലൃപത് ॥ 233॥
(പാഠഭേദഃ - വ്യചീകഥത്)
യദി സത്യം ഭവേദ്വിശ്വം സുഷുപ്താവുപലഭ്യതാമ് ।
യന്നോപലഭ്യതേ കിഞ്ചിദതോഽസത്സ്വപ്നവന്മൃഷാ ॥ 234॥
യദി സത്യം ഭവേദ്വിശ്വം സുഷുപ്താവുപലഭ്യതാമ് ।
യന്നോപലഭ്യതേ കിഞ്ചിദതോഽസത്സ്വപ്നവന്മൃഷാ ॥ 234॥
അതഃ പൃഥങ്നാസ്തി ജഗത്പരാത്മനഃ
പൃഥക്പ്രതീതിസ്തു മൃഷാ ഗുണാദിവത് । ഗുണാഹിവത്
ആരോപിതസ്യാസ്തി കിമര്ഥവത്താഽ-
ധിഷ്ഠാനമാഭാതി തഥാ ഭ്രമേണ ॥ 235॥
പൃഥക്പ്രതീതിസ്തു മൃഷാ ഗുണാദിവത് । ഗുണാഹിവത്
ആരോപിതസ്യാസ്തി കിമര്ഥവത്താഽ-
ധിഷ്ഠാനമാഭാതി തഥാ ഭ്രമേണ ॥ 235॥
ഭ്രാന്തസ്യ യദ്യദ്ഭ്രമതഃ പ്രതീതം
ബ്രഹ്മൈവ തത്തദ്രജതം ഹി ശുക്തിഃ ।
ഇദന്തയാ ബ്രഹ്മ സദൈവ രൂപ്യതേ (പാഠഭേദഃ - സദേവ)
ത്വാരോപിതം ബ്രഹ്മണി നാമമാത്രമ് ॥ 236॥
ബ്രഹ്മൈവ തത്തദ്രജതം ഹി ശുക്തിഃ ।
ഇദന്തയാ ബ്രഹ്മ സദൈവ രൂപ്യതേ (പാഠഭേദഃ - സദേവ)
ത്വാരോപിതം ബ്രഹ്മണി നാമമാത്രമ് ॥ 236॥
അതഃ പരം ബ്രഹ്മ സദദ്വിതീയം
വിശുദ്ധവിജ്ഞാനഘനം നിരഞ്ജനമ് ।
പ്രശാന്തമാദ്യന്തവിഹീനമക്രിയം
നിരന്തരാനന്ദരസസ്വരൂപമ് ॥ 237॥
വിശുദ്ധവിജ്ഞാനഘനം നിരഞ്ജനമ് ।
പ്രശാന്തമാദ്യന്തവിഹീനമക്രിയം
നിരന്തരാനന്ദരസസ്വരൂപമ് ॥ 237॥
നിരസ്തമായാകൃതസര്വഭേദം
നിത്യം സുഖം നിഷ്കലമപ്രമേയമ് । (പാഠഭേദഃ - നിത്യം ധ്രുവം)
അരൂപമവ്യക്തമനാഖ്യമവ്യയം
ജ്യോതിഃ സ്വയം കിഞ്ചിദിദം ചകാസ്തി ॥ 238॥
നിത്യം സുഖം നിഷ്കലമപ്രമേയമ് । (പാഠഭേദഃ - നിത്യം ധ്രുവം)
അരൂപമവ്യക്തമനാഖ്യമവ്യയം
ജ്യോതിഃ സ്വയം കിഞ്ചിദിദം ചകാസ്തി ॥ 238॥
ജ്ഞാതൃജ്ഞേയജ്ഞാനശൂന്യമനന്തം നിര്വികല്പകമ് ।
കേവലാഖണ്ഡചിന്മാത്രം പരം തത്ത്വം വിദുര്ബുധാഃ ॥ 239॥
കേവലാഖണ്ഡചിന്മാത്രം പരം തത്ത്വം വിദുര്ബുധാഃ ॥ 239॥
അഹേയമനുപാദേയം മനോവാചാമഗോചരമ് ।
അപ്രമേയമനാദ്യന്തം ബ്രഹ്മ പൂര്ണമഹം മഹഃ ॥ 240॥
അപ്രമേയമനാദ്യന്തം ബ്രഹ്മ പൂര്ണമഹം മഹഃ ॥ 240॥
(പാഠഭേദഃ - പൂര്ണം മഹന്മഹഃ)
തത്ത്വമ്പദാഭ്യാമഭിധീയമാനയോഃ
ബ്രഹ്മാത്മനോഃ ശോധിതയോര്യദീത്ഥമ് । (പാഠഭേദഃ - ശോധിതയോര്യദിത്ഥമ്)
ശ്രുത്യാ തയോസ്തത്ത്വമസീതി സമ്യഗ്
ഏകത്വമേവ പ്രതിപാദ്യതേ മുഹുഃ ॥ 241-
ഏക്യം തയോര്ലക്ഷിതയോര്ന വാച്യയോഃ
നിഗദ്യതേഽന്യോന്യവിരുദ്ധധര്മിണോഃ ।
ഖദ്യോതഭാന്വോരിവ രാജഭൃത്യയോഃ
കൂപാമ്ബുരാശ്യോഃ പരമാണുമേര്വോഃ ॥ 242॥
തത്ത്വമ്പദാഭ്യാമഭിധീയമാനയോഃ
ബ്രഹ്മാത്മനോഃ ശോധിതയോര്യദീത്ഥമ് । (പാഠഭേദഃ - ശോധിതയോര്യദിത്ഥമ്)
ശ്രുത്യാ തയോസ്തത്ത്വമസീതി സമ്യഗ്
ഏകത്വമേവ പ്രതിപാദ്യതേ മുഹുഃ ॥ 241-
ഏക്യം തയോര്ലക്ഷിതയോര്ന വാച്യയോഃ
നിഗദ്യതേഽന്യോന്യവിരുദ്ധധര്മിണോഃ ।
ഖദ്യോതഭാന്വോരിവ രാജഭൃത്യയോഃ
കൂപാമ്ബുരാശ്യോഃ പരമാണുമേര്വോഃ ॥ 242॥
തയോര്വിരോധോഽയമുപാധികല്പിതോ
ന വാസ്തവഃ കശ്ചിദുപാധിരേഷഃ ।
ഈശസ്യ മായാ മഹദാദികാരണം
ജീവസ്യ കാര്യം ശഋണു പഞ്ചകോശമ് ॥ 243॥
ന വാസ്തവഃ കശ്ചിദുപാധിരേഷഃ ।
ഈശസ്യ മായാ മഹദാദികാരണം
ജീവസ്യ കാര്യം ശഋണു പഞ്ചകോശമ് ॥ 243॥
(പാഠഭേദഃ - പഞ്ചകോശാഃ)
ഏതാവുപാധീ പരജീവയോസ്തയോഃ
സമ്യങ്നിരാസേ ന പരോ ന ജീവഃ ।
രാജ്യം നരേന്ദ്രസ്യ ഭടസ്യ ഖേടക്-
സ്തയോരപോഹേ ന ഭടോ ന രാജാ ॥ 244॥
ഏതാവുപാധീ പരജീവയോസ്തയോഃ
സമ്യങ്നിരാസേ ന പരോ ന ജീവഃ ।
രാജ്യം നരേന്ദ്രസ്യ ഭടസ്യ ഖേടക്-
സ്തയോരപോഹേ ന ഭടോ ന രാജാ ॥ 244॥
അഥാത ആദേശ ഇതി ശ്രുതിഃ സ്വയം
നിഷേധതി ബ്രഹ്മണി കല്പിതം ദ്വയമ് ।
ശ്രുതിപ്രമാണാനുഗൃഹീതബോധാ- (പാഠഭേദഃ - പ്രമാണാനുഗൃഹീതയുക്ത്യാ)
ത്തയോര്നിരാസഃ കരണീയ ഏവ ॥ 245॥
നിഷേധതി ബ്രഹ്മണി കല്പിതം ദ്വയമ് ।
ശ്രുതിപ്രമാണാനുഗൃഹീതബോധാ- (പാഠഭേദഃ - പ്രമാണാനുഗൃഹീതയുക്ത്യാ)
ത്തയോര്നിരാസഃ കരണീയ ഏവ ॥ 245॥
നേദം നേദം കല്പിതത്വാന്ന സത്യം
രജ്ജുദൃഷ്ടവ്യാലവത്സ്വപ്നവച്ച । (പാഠഭേദഃ - രജ്ജൌ)
ഇത്ഥം ദൃശ്യം സാധുയുക്ത്യാ വ്യപോഹ്യ
ജ്ഞേയഃ പശ്ചാദേകഭാവസ്തയോര്യഃ ॥ 246॥
രജ്ജുദൃഷ്ടവ്യാലവത്സ്വപ്നവച്ച । (പാഠഭേദഃ - രജ്ജൌ)
ഇത്ഥം ദൃശ്യം സാധുയുക്ത്യാ വ്യപോഹ്യ
ജ്ഞേയഃ പശ്ചാദേകഭാവസ്തയോര്യഃ ॥ 246॥
തതസ്തു തൌ ലക്ഷണയാ സുലക്ഷ്യൌ
തയോരഖണ്ഡൈകരസത്വസിദ്ധയേ ।
നാലം ജഹത്യാ ന തഥാഽജഹത്യാ
കിന്തൂഭയാര്ഥാത്മികയൈവ ഭാവ്യമ് ॥ 247॥
തയോരഖണ്ഡൈകരസത്വസിദ്ധയേ ।
നാലം ജഹത്യാ ന തഥാഽജഹത്യാ
കിന്തൂഭയാര്ഥാത്മികയൈവ ഭാവ്യമ് ॥ 247॥
(പാഠഭേദഃ - ഭയാര്ഥൈകതയൈവ)
സ ദേവദത്തോഽയമിതീഹ ചൈകതാ
വിരുദ്ധധര്മാംശമപാസ്യ കഥ്യതേ ।
യഥാ തഥാ തത്ത്വമസീതിവാക്യേ
വിരുദ്ധധര്മാനുഭയത്ര ഹിത്വാ ॥ 248॥
സ ദേവദത്തോഽയമിതീഹ ചൈകതാ
വിരുദ്ധധര്മാംശമപാസ്യ കഥ്യതേ ।
യഥാ തഥാ തത്ത്വമസീതിവാക്യേ
വിരുദ്ധധര്മാനുഭയത്ര ഹിത്വാ ॥ 248॥
സംലക്ഷ്യ ചിന്മാത്രതയാ സദാത്മനോഃ
അഖണ്ഡഭാവഃ പരിചീയതേ ബുധൈഃ ।
ഏവം മഹാവാക്യശതേന കഥ്യതേ
ബ്രഹ്മാത്മനോരൈക്യമഖണ്ഡഭാവഃ ॥ 249॥
അഖണ്ഡഭാവഃ പരിചീയതേ ബുധൈഃ ।
ഏവം മഹാവാക്യശതേന കഥ്യതേ
ബ്രഹ്മാത്മനോരൈക്യമഖണ്ഡഭാവഃ ॥ 249॥
അസ്ഥൂലമിത്യേതദസന്നിരസ്യ
സിദ്ധം സ്വതോ വ്യോമവദപ്രതര്ക്യമ് ।
അതോ മൃഷാമാത്രമിദം പ്രതീതം
ജഹീഹി യത്സ്വാത്മതയാ ഗൃഹീതമ് ।
ബ്രഹ്മാഹമിത്യേവ വിശുദ്ധബുദ്ധ്യാ
വിദ്ധി സ്വമാത്മാനമഖണ്ഡബോധമ് ॥ 250॥
സിദ്ധം സ്വതോ വ്യോമവദപ്രതര്ക്യമ് ।
അതോ മൃഷാമാത്രമിദം പ്രതീതം
ജഹീഹി യത്സ്വാത്മതയാ ഗൃഹീതമ് ।
ബ്രഹ്മാഹമിത്യേവ വിശുദ്ധബുദ്ധ്യാ
വിദ്ധി സ്വമാത്മാനമഖണ്ഡബോധമ് ॥ 250॥
മൃത്കാര്യം സകലം ഘടാദി സതതം മൃന്മാത്രമേവാഹിതം (പാഠഭേദഃ - മൃന്മാത്രമേവാഭിതഃ)
തദ്വത്സജ്ജനിതം സദാത്മകമിദം സന്മാത്രമേവാഖിലമ് ।
യസ്മാന്നാസ്തി സതഃ പരം കിമപി തത്സത്യം സ ആത്മാ സ്വയം
തസ്മാത്തത്ത്വമസി പ്രശാന്തമമലം ബ്രഹ്മാദ്വയം യത്പരമ് ॥ 251॥
തദ്വത്സജ്ജനിതം സദാത്മകമിദം സന്മാത്രമേവാഖിലമ് ।
യസ്മാന്നാസ്തി സതഃ പരം കിമപി തത്സത്യം സ ആത്മാ സ്വയം
തസ്മാത്തത്ത്വമസി പ്രശാന്തമമലം ബ്രഹ്മാദ്വയം യത്പരമ് ॥ 251॥
നിദ്രാകല്പിതദേശകാലവിഷയജ്ഞാത്രാദി സര്വം യഥാ
മിഥ്യാ തദ്വദിഹാപി ജാഗ്രതി ജഗത്സ്വാജ്ഞാനകാര്യത്വതഃ ।
യസ്മാദേവമിദം ശരീരകരണപ്രാണാഹമാദ്യപ്യസത്
തസ്മാത്തത്ത്വമസി പ്രശാന്തമമലം ബ്രഹ്മാദ്വയം യത്പരമ് ॥ 252॥
മിഥ്യാ തദ്വദിഹാപി ജാഗ്രതി ജഗത്സ്വാജ്ഞാനകാര്യത്വതഃ ।
യസ്മാദേവമിദം ശരീരകരണപ്രാണാഹമാദ്യപ്യസത്
തസ്മാത്തത്ത്വമസി പ്രശാന്തമമലം ബ്രഹ്മാദ്വയം യത്പരമ് ॥ 252॥
യത്ര ഭ്രാന്ത്യാ കല്പിതം തദ്വിവേകേ (പാഠഭേദഃ - യദ്വിവേകേ)
തത്തന്മാത്രം നൈവ തസ്മാദ്വിഭിന്നമ് ।
സ്വപ്നേ നഷ്ടം സ്വപ്നവിശ്വം വിചിത്രം
സ്വസ്മാദ്ഭിന്നം കിന്നു ദൃഷ്ടം പ്രബോധേ ॥ 253॥
തത്തന്മാത്രം നൈവ തസ്മാദ്വിഭിന്നമ് ।
സ്വപ്നേ നഷ്ടം സ്വപ്നവിശ്വം വിചിത്രം
സ്വസ്മാദ്ഭിന്നം കിന്നു ദൃഷ്ടം പ്രബോധേ ॥ 253॥
ജാതിനീതികുലഗോത്രദൂരഗം
നാമരൂപഗുണദോഷവര്ജിതമ് ।
ദേശകാലവിഷയാതിവര്തി യദ്
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 254॥
നാമരൂപഗുണദോഷവര്ജിതമ് ।
ദേശകാലവിഷയാതിവര്തി യദ്
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 254॥
യത്പരം സകലവാഗഗോചരം
ഗോചരം വിമലബോധചക്ഷുഷഃ ।
ശുദ്ധചിദ്ഘനമനാദി വസ്തു യദ്
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 255॥
ഗോചരം വിമലബോധചക്ഷുഷഃ ।
ശുദ്ധചിദ്ഘനമനാദി വസ്തു യദ്
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 255॥
ഷഡ്ഭിരൂര്മിഭിരയോഗി യോഗിഹൃദ്-
ഭാവിതം ന കരണൈര്വിഭാവിതമ് ।
ബുദ്ധ്യവേദ്യമനവദ്യമസ്തി യദ് (പാഠഭേദഃ - ഭൂതി യദ്)
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 256॥
ഭാവിതം ന കരണൈര്വിഭാവിതമ് ।
ബുദ്ധ്യവേദ്യമനവദ്യമസ്തി യദ് (പാഠഭേദഃ - ഭൂതി യദ്)
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 256॥
ഭ്രാന്തികല്പിതജഗത്കലാശ്രയം
സ്വാശ്രയം ച സദസദ്വിലക്ഷണമ് ।
നിഷ്കലം നിരുപമാനവദ്ധി യദ് (പാഠഭേദഃ - നിരുപമാനമൃദ്ധിമത്)
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 257॥
സ്വാശ്രയം ച സദസദ്വിലക്ഷണമ് ।
നിഷ്കലം നിരുപമാനവദ്ധി യദ് (പാഠഭേദഃ - നിരുപമാനമൃദ്ധിമത്)
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 257॥
ജന്മവൃദ്ധിപരിണത്യപക്ഷയ-
വ്യാധിനാശനവിഹീനമവ്യയമ് ।
വിശ്വസൃഷ്ട്യവവിഘാതകാരണം (പാഠഭേദഃ - വനഘാതകാരണം)
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 258॥
വ്യാധിനാശനവിഹീനമവ്യയമ് ।
വിശ്വസൃഷ്ട്യവവിഘാതകാരണം (പാഠഭേദഃ - വനഘാതകാരണം)
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 258॥
അസ്തഭേദമനപാസ്തലക്ഷണം
നിസ്തരങ്ഗജലരാശിനിശ്ചലമ് ।
നിത്യമുക്തമവിഭക്തമൂര്തി യദ്
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 259॥
നിസ്തരങ്ഗജലരാശിനിശ്ചലമ് ।
നിത്യമുക്തമവിഭക്തമൂര്തി യദ്
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 259॥
ഏകമേവ സദനേകകാരണം
കാരണാന്തരനിരാസ്യകാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - സകാരണമ്)
കാര്യകാരണവിലക്ഷണം സ്വയം
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 260॥
കാരണാന്തരനിരാസ്യകാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - സകാരണമ്)
കാര്യകാരണവിലക്ഷണം സ്വയം
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 260॥
നിര്വികല്പകമനല്പമക്ഷരം
യത്ക്ഷരാക്ഷരവിലക്ഷണം പരമ് ।
നിത്യമവ്യയസുഖം നിരഞ്ജനം
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 261॥
യത്ക്ഷരാക്ഷരവിലക്ഷണം പരമ് ।
നിത്യമവ്യയസുഖം നിരഞ്ജനം
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 261॥
യദ്വിഭാതി സദനേകധാ ഭ്രമാ-
ന്നാമരൂപഗുണവിക്രിയാത്മനാ ।
ഹേമവത്സ്വയമവിക്രിയം സദാ
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 262॥
ന്നാമരൂപഗുണവിക്രിയാത്മനാ ।
ഹേമവത്സ്വയമവിക്രിയം സദാ
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 262॥
യച്ചകാസ്ത്യനപരം പരാത്പരം
പ്രത്യഗേകരസമാത്മലക്ഷണമ് ।
സത്യചിത്സുഖമനന്തമവ്യയം
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 263॥
പ്രത്യഗേകരസമാത്മലക്ഷണമ് ।
സത്യചിത്സുഖമനന്തമവ്യയം
ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 263॥
ഉക്തമര്ഥമിമമാത്മനി സ്വയം
ഭാവയേത്പ്രഥിതയുക്തിഭിര്ധിയാ । (പാഠഭേദഃ - ഭാവയ പ്രഥിത)
സംശയാദിരഹിതം കരാമ്ബുവത്
തേന തത്ത്വനിഗമോ ഭവിഷ്യതി ॥ 264॥
ഭാവയേത്പ്രഥിതയുക്തിഭിര്ധിയാ । (പാഠഭേദഃ - ഭാവയ പ്രഥിത)
സംശയാദിരഹിതം കരാമ്ബുവത്
തേന തത്ത്വനിഗമോ ഭവിഷ്യതി ॥ 264॥
സമ്ബോധമാത്രം പരിശുദ്ധതത്ത്വം (പാഠഭേദഃ - സ്വം ബോധമാത്രം)
വിജ്ഞായ സങ്ഘേ നൃപവച്ച സൈന്യേ ।
തദാശ്രയഃ സ്വാത്മനി സര്വദാ സ്ഥിതോ (പാഠഭേദഃ - തദാത്മനൈവാത്മനി)
വിലാപയ ബ്രഹ്മണി വിശ്വജാതമ് ॥ 265॥
വിജ്ഞായ സങ്ഘേ നൃപവച്ച സൈന്യേ ।
തദാശ്രയഃ സ്വാത്മനി സര്വദാ സ്ഥിതോ (പാഠഭേദഃ - തദാത്മനൈവാത്മനി)
വിലാപയ ബ്രഹ്മണി വിശ്വജാതമ് ॥ 265॥
(പാഠഭേദഃ - ദൃശ്യജാതമ്)
ബുദ്ധൌ ഗുഹായാം സദസദ്വിലക്ഷണം
ബ്രഹ്മാസ്തി സത്യം പരമദ്വിതീയമ് ।
തദാത്മനാ യോഽത്ര വസേദ്ഗുഹായാം
പുനര്ന തസ്യാങ്ഗഗുഹാപ്രവേശഃ ॥ 266॥
ബുദ്ധൌ ഗുഹായാം സദസദ്വിലക്ഷണം
ബ്രഹ്മാസ്തി സത്യം പരമദ്വിതീയമ് ।
തദാത്മനാ യോഽത്ര വസേദ്ഗുഹായാം
പുനര്ന തസ്യാങ്ഗഗുഹാപ്രവേശഃ ॥ 266॥
ജ്ഞാതേ വസ്തുന്യപി ബലവതീ വാസനാഽനാദിരേഷാ
കര്താ ഭോക്താപ്യഹമിതി ദൃഢാ യാഽസ്യ സംസാരഹേതുഃ ।
പ്രത്യഗ്ദൃഷ്ട്യാഽഽത്മനി നിവസതാ സാപനേയാ പ്രയത്നാ-
ന്മുക്തിം പ്രാഹുസ്തദിഹ മുനയോ വാസനാതാനവം യത് ॥ 267॥
കര്താ ഭോക്താപ്യഹമിതി ദൃഢാ യാഽസ്യ സംസാരഹേതുഃ ।
പ്രത്യഗ്ദൃഷ്ട്യാഽഽത്മനി നിവസതാ സാപനേയാ പ്രയത്നാ-
ന്മുക്തിം പ്രാഹുസ്തദിഹ മുനയോ വാസനാതാനവം യത് ॥ 267॥
അഹം മമേതി യോ ഭാവോ ദേഹാക്ഷാദാവനാത്മനി ।
അധ്യാസോഽയം നിരസ്തവ്യോ വിദുഷാ സ്വാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 268॥
അധ്യാസോഽയം നിരസ്തവ്യോ വിദുഷാ സ്വാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 268॥
ജ്ഞാത്വാ സ്വം പ്രത്യഗാത്മാനം ബുദ്ധിതദ്വൃത്തിസാക്ഷിണമ് ।
സോഽഹമിത്യേവ സദ്വൃത്ത്യാഽനാത്മന്യാത്മമതിം ജഹി ॥ 269॥
സോഽഹമിത്യേവ സദ്വൃത്ത്യാഽനാത്മന്യാത്മമതിം ജഹി ॥ 269॥
ലോകാനുവര്തനം ത്യക്ത്വാ ത്യക്ത്വാ ദേഹാനുവര്തനമ് ।
ശാസ്ത്രാനുവര്തനം ത്യക്ത്വാ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 270॥
ശാസ്ത്രാനുവര്തനം ത്യക്ത്വാ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 270॥
ലോകവാസനയാ ജന്തോഃ ശാസ്ത്രവാസനയാപി ച ।
ദേഹവാസനയാ ജ്ഞാനം യഥാവന്നൈവ ജായതേ ॥ 271
ദേഹവാസനയാ ജ്ഞാനം യഥാവന്നൈവ ജായതേ ॥ 271
സംസാരകാരാഗൃഹമോക്ഷമിച്ഛോ-
രയോമയം പാദനിബന്ധശഋങ്ഖലമ് । (പാഠഭേദഃ - നിബദ്ധ)
വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ പടു വാസനാത്രയം
യോഽസ്മാദ്വിമുക്തഃ സമുപൈതി മുക്തിമ് ॥ 272॥
രയോമയം പാദനിബന്ധശഋങ്ഖലമ് । (പാഠഭേദഃ - നിബദ്ധ)
വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ പടു വാസനാത്രയം
യോഽസ്മാദ്വിമുക്തഃ സമുപൈതി മുക്തിമ് ॥ 272॥
ജലാദിസംസര്ഗവശാത്പ്രഭൂത- (പാഠഭേദഃ - ജലാദിസമ്പര്കവശാത്)
ദുര്ഗന്ധധൂതാഽഗരുദിവ്യവാസനാ ।
സങ്ഘര്ഷണേനൈവ വിഭാതി സമ്യ-
ഗ്വിധൂയമാനേ സതി ബാഹ്യഗന്ധേ ॥ 273॥
ദുര്ഗന്ധധൂതാഽഗരുദിവ്യവാസനാ ।
സങ്ഘര്ഷണേനൈവ വിഭാതി സമ്യ-
ഗ്വിധൂയമാനേ സതി ബാഹ്യഗന്ധേ ॥ 273॥
അന്തഃശ്രിതാനന്തദുരന്തവാസനാ-
ധൂലീവിലിപ്താ പരമാത്മവാസനാ ।
പ്രജ്ഞാതിസങ്ഘര്ഷണതോ വിശുദ്ധാ
പ്രതീയതേ ചന്ദനഗന്ധവത് സ്ഫുടമ് ॥ 274॥
ധൂലീവിലിപ്താ പരമാത്മവാസനാ ।
പ്രജ്ഞാതിസങ്ഘര്ഷണതോ വിശുദ്ധാ
പ്രതീയതേ ചന്ദനഗന്ധവത് സ്ഫുടമ് ॥ 274॥
(പാഠഭേദഃ - സ്ഫുടാ)
അനാത്മവാസനാജാലൈസ്തിരോഭൂതാത്മവാസനാ ।
നിത്യാത്മനിഷ്ഠയാ തേഷാം നാശേ ഭാതി സ്വയം സ്ഫുടമ് ॥ 275॥
അനാത്മവാസനാജാലൈസ്തിരോഭൂതാത്മവാസനാ ।
നിത്യാത്മനിഷ്ഠയാ തേഷാം നാശേ ഭാതി സ്വയം സ്ഫുടമ് ॥ 275॥
(പാഠഭേദഃ - സ്ഫുടാ)
യഥാ യഥാ പ്രത്യഗവസ്ഥിതം മനഃ
തഥാ തഥാ മുഞ്ചതി ബാഹ്യവാസനാമ് । (പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യവാസനാഃ)
നിഃശേഷമോക്ഷേ സതി വാസനാനാം
ആത്മാനുഭൂതിഃ പ്രതിബന്ധശൂന്യാ ॥ 276॥
യഥാ യഥാ പ്രത്യഗവസ്ഥിതം മനഃ
തഥാ തഥാ മുഞ്ചതി ബാഹ്യവാസനാമ് । (പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യവാസനാഃ)
നിഃശേഷമോക്ഷേ സതി വാസനാനാം
ആത്മാനുഭൂതിഃ പ്രതിബന്ധശൂന്യാ ॥ 276॥
സ്വാത്മന്യേവ സദാ സ്ഥിത്വാ മനോ നശ്യതി യോഗിനഃ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഥിത്യാ)
വാസനാനാം ക്ഷയശ്ചാതഃ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 277॥
വാസനാനാം ക്ഷയശ്ചാതഃ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 277॥
തമോ ദ്വാഭ്യാം രജഃ സത്ത്വാത്സത്ത്വം ശുദ്ധേന നശ്യതി ।
തസ്മാത്സത്ത്വമവഷ്ടഭ്യ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 278॥
തസ്മാത്സത്ത്വമവഷ്ടഭ്യ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 278॥
പ്രാരബ്ധം പുഷ്യതി വപുരിതി നിശ്ചിത്യ നിശ്ചലഃ ।
ധൈര്യമാലമ്ബ്യ യത്നേന സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 279॥
ധൈര്യമാലമ്ബ്യ യത്നേന സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 279॥
നാഹം ജീവഃ പരം ബ്രഹ്മേത്യതദ്വ്യാവൃത്തിപൂര്വകമ് ।
വാസനാവേഗതഃ പ്രാപ്തസ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 280॥
വാസനാവേഗതഃ പ്രാപ്തസ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 280॥
ശ്രുത്യാ യുക്ത്യാ സ്വാനുഭൂത്യാ ജ്ഞാത്വാ സാര്വാത്മ്യമാത്മനഃ ।
ക്വചിദാഭാസതഃ പ്രാപ്തസ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 281॥
ക്വചിദാഭാസതഃ പ്രാപ്തസ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 281॥
അനാദാനവിസര്ഗാഭ്യാമീഷന്നാസ്തി ക്രിയാ മുനേഃ । (പാഠഭേദഃ - അന്നാദാനവിസര്ഗാ)
തദേകനിഷ്ഠയാ നിത്യം സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 282॥
തദേകനിഷ്ഠയാ നിത്യം സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 282॥
തത്ത്വമസ്യാദിവാക്യോത്ഥബ്രഹ്മാത്മൈകത്വബോധതഃ ।
ബ്രഹ്മണ്യാത്മത്വദാര്ഢ്യായ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 283॥
ബ്രഹ്മണ്യാത്മത്വദാര്ഢ്യായ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 283॥
അഹമ്ഭാവസ്യ ദേഹേഽസ്മിന്നിഃശേഷവിലയാവധി ।
സാവധാനേന യുക്താത്മാ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 284॥
സാവധാനേന യുക്താത്മാ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 284॥
പ്രതീതിര്ജീവജഗതോഃ സ്വപ്നവദ്ഭാതി യാവതാ ।
താവന്നിരന്തരം വിദ്വന്സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 285॥
താവന്നിരന്തരം വിദ്വന്സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 285॥
നിദ്രായാ ലോകവാര്തായാഃ ശബ്ദാദേരപി വിസ്മൃതേഃ ।
ക്വചിന്നാവസരം ദത്ത്വാ ചിന്തയാത്മാനമാത്മനി ॥ 286॥
ക്വചിന്നാവസരം ദത്ത്വാ ചിന്തയാത്മാനമാത്മനി ॥ 286॥
മാതാപിത്രോര്മലോദ്ഭൂതം മലമാംസമയം വപുഃ ।
ത്യക്ത്വാ ചാണ്ഡാലവദ്ദൂരം ബ്രഹ്മീഭൂയ കൃതീ ഭവ ॥ 287॥
ത്യക്ത്വാ ചാണ്ഡാലവദ്ദൂരം ബ്രഹ്മീഭൂയ കൃതീ ഭവ ॥ 287॥
ഘടാകാശം മഹാകാശ ഇവാത്മാനം പരാത്മനി ।
വിലാപ്യാഖണ്ഡഭാവേന തൂഷ്ണീ ഭവ സദാ മുനേ ॥ 288॥
വിലാപ്യാഖണ്ഡഭാവേന തൂഷ്ണീ ഭവ സദാ മുനേ ॥ 288॥
(പാഠഭേദഃ - തൂഷ്ണീം)
സ്വപ്രകാശമധിഷ്ഠാനം സ്വയമ്ഭൂയ സദാത്മനാ ।
ബ്രഹ്മാണ്ഡമപി പിണ്ഡാണ്ഡം ത്യജ്യതാം മലഭാണ്ഡവത് ॥ 289॥
സ്വപ്രകാശമധിഷ്ഠാനം സ്വയമ്ഭൂയ സദാത്മനാ ।
ബ്രഹ്മാണ്ഡമപി പിണ്ഡാണ്ഡം ത്യജ്യതാം മലഭാണ്ഡവത് ॥ 289॥
ചിദാത്മനി സദാനന്ദേ ദേഹാരൂഢാമഹന്ധിയമ് ।
നിവേശ്യ ലിങ്ഗമുത്സൃജ്യ കേവലോ ഭവ സര്വദാ ॥ 290॥
നിവേശ്യ ലിങ്ഗമുത്സൃജ്യ കേവലോ ഭവ സര്വദാ ॥ 290॥
യത്രൈഷ ജഗദാഭാസോ ദര്പണാന്തഃ പുരം യഥാ ।
തദ്ബ്രഹ്മാഹമിതി ജ്ഞാത്വാ കൃതകൃത്യോ ഭവിഷ്യസി ॥ 291॥
തദ്ബ്രഹ്മാഹമിതി ജ്ഞാത്വാ കൃതകൃത്യോ ഭവിഷ്യസി ॥ 291॥
യത്സത്യഭൂതം നിജരൂപമാദ്യം
ചിദദ്വയാനന്ദമരൂപമക്രിയമ് ।
തദേത്യ മിഥ്യാവപുരുത്സൃജേത (പാഠഭേദഃ - സൃജൈത)
ശൈലൂഷവദ്വേഷമുപാത്തമാത്മനഃ ॥ 292॥
ചിദദ്വയാനന്ദമരൂപമക്രിയമ് ।
തദേത്യ മിഥ്യാവപുരുത്സൃജേത (പാഠഭേദഃ - സൃജൈത)
ശൈലൂഷവദ്വേഷമുപാത്തമാത്മനഃ ॥ 292॥
സര്വാത്മനാ ദൃശ്യമിദം മൃഷൈവ
നൈവാഹമര്ഥഃ ക്ഷണികത്വദര്ശനാത് ।
ജാനാമ്യഹം സര്വമിതി പ്രതീതിഃ
കുതോഽഹമാദേഃ ക്ഷണികസ്യ സിധ്യേത് ॥ 293॥
നൈവാഹമര്ഥഃ ക്ഷണികത്വദര്ശനാത് ।
ജാനാമ്യഹം സര്വമിതി പ്രതീതിഃ
കുതോഽഹമാദേഃ ക്ഷണികസ്യ സിധ്യേത് ॥ 293॥
അഹമ്പദാര്ഥസ്ത്വഹമാദിസാക്ഷീ
നിത്യം സുഷുപ്താവപി ഭാവദര്ശനാത് ।
ബ്രൂതേ ഹ്യജോ നിത്യ ഇതി ശ്രുതിഃ സ്വയം
തത്പ്രത്യഗാത്മാ സദസദ്വിലക്ഷണഃ ॥ 294॥
നിത്യം സുഷുപ്താവപി ഭാവദര്ശനാത് ।
ബ്രൂതേ ഹ്യജോ നിത്യ ഇതി ശ്രുതിഃ സ്വയം
തത്പ്രത്യഗാത്മാ സദസദ്വിലക്ഷണഃ ॥ 294॥
വികാരിണാം സര്വവികാരവേത്താ
നിത്യാവികാരോ ഭവിതും സമര്ഹതി । (പാഠഭേദഃ - നിത്യോഽവികാരോ)
മനോരഥസ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു സ്ഫുടം
പുനഃ പുനര്ദൃഷ്ടമസത്ത്വമേതയോഃ ॥ 295॥
നിത്യാവികാരോ ഭവിതും സമര്ഹതി । (പാഠഭേദഃ - നിത്യോഽവികാരോ)
മനോരഥസ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു സ്ഫുടം
പുനഃ പുനര്ദൃഷ്ടമസത്ത്വമേതയോഃ ॥ 295॥
അതോഽഭിമാനം ത്യജ മാംസപിണ്ഡേ
പിണ്ഡാഭിമാനിന്യപി ബുദ്ധികല്പിതേ ।
കാലത്രയാബാധ്യമഖണ്ഡബോധം
ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമുപൈഹി ശാന്തിമ് ॥ 296॥
പിണ്ഡാഭിമാനിന്യപി ബുദ്ധികല്പിതേ ।
കാലത്രയാബാധ്യമഖണ്ഡബോധം
ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമുപൈഹി ശാന്തിമ് ॥ 296॥
ത്യജാഭിമാനം കുലഗോത്രനാമ-
രൂപാശ്രമേഷ്വാര്ദ്രശവാശ്രിതേഷു ।
ലിങ്ഗസ്യ ധര്മാനപി കര്തൃതാദീം-
സ്ത്യക്ത്വാ ഭവാഖണ്ഡസുഖസ്വരൂപഃ ॥ 297॥
രൂപാശ്രമേഷ്വാര്ദ്രശവാശ്രിതേഷു ।
ലിങ്ഗസ്യ ധര്മാനപി കര്തൃതാദീം-
സ്ത്യക്ത്വാ ഭവാഖണ്ഡസുഖസ്വരൂപഃ ॥ 297॥
സന്ത്യന്യേ പ്രതിബന്ധാഃ പുംസഃ സംസാരഹേതവോ ദൃഷ്ടാഃ ।
തേഷാമേവം മൂലം പ്രഥമവികാരോ ഭവത്യഹങ്കാരഃ ॥ 298॥
തേഷാമേവം മൂലം പ്രഥമവികാരോ ഭവത്യഹങ്കാരഃ ॥ 298॥
(പാഠഭേദഃ - തേഷാമേഷാം)
യാവത്സ്യാത്സ്വസ്യ സമ്ബന്ധോഽഹങ്കാരേണ ദുരാത്മനാ ।
താവന്ന ലേശമാത്രാപി മുക്തിവാര്താ വിലക്ഷണാ ॥ 299॥
യാവത്സ്യാത്സ്വസ്യ സമ്ബന്ധോഽഹങ്കാരേണ ദുരാത്മനാ ।
താവന്ന ലേശമാത്രാപി മുക്തിവാര്താ വിലക്ഷണാ ॥ 299॥
അഹങ്കാരഗ്രഹാന്മുക്തഃ സ്വരൂപമുപപദ്യതേ ।
ചന്ദ്രവദ്വിമലഃ പൂര്ണഃ സദാനന്ദഃ സ്വയമ്പ്രഭഃ ॥ 300॥
ചന്ദ്രവദ്വിമലഃ പൂര്ണഃ സദാനന്ദഃ സ്വയമ്പ്രഭഃ ॥ 300॥
യോ വാ പുരേ സോഽഹമിതി പ്രതീതോ (പാഠഭേദഃ - പുരൈഷോഽഹമിതി)
ബുദ്ധ്യാ പ്രക്ലൃപ്തസ്തമസാഽതിമൂഢയാ । (പാഠഭേദഃ - ബുദ്ധ്യാഽവിവിക്തസ്തമസാ)
തസ്യൈവ നിഃശേഷതയാ വിനാശേ
ബ്രഹ്മാത്മഭാവഃ പ്രതിബന്ധശൂന്യഃ ॥ 301॥
ബുദ്ധ്യാ പ്രക്ലൃപ്തസ്തമസാഽതിമൂഢയാ । (പാഠഭേദഃ - ബുദ്ധ്യാഽവിവിക്തസ്തമസാ)
തസ്യൈവ നിഃശേഷതയാ വിനാശേ
ബ്രഹ്മാത്മഭാവഃ പ്രതിബന്ധശൂന്യഃ ॥ 301॥
ബ്രഹ്മാനന്ദനിധിര്മഹാബലവതാഽഹങ്കാരഘോരാഹിനാ
സംവേഷ്ട്യാത്മനി രക്ഷ്യതേ ഗുണമയൈശ്ചണ്ഡേസ്ത്രിഭിര്മസ്തകൈഃ (പാഠഭേദഃ - ചണ്ഡൈ)
വിജ്ഞാനാഖ്യമഹാസിനാ ശ്രുതിമതാ വിച്ഛിദ്യ ശീര്ഷത്രയം (പാഠഭേദഃ - ദ്യുതിമതാ)
നിര്മൂല്യാഹിമിമം നിധിം സുഖകരം ധീരോഽനുഭോക്തുങ്ക്ഷമഃ ॥ 302॥
സംവേഷ്ട്യാത്മനി രക്ഷ്യതേ ഗുണമയൈശ്ചണ്ഡേസ്ത്രിഭിര്മസ്തകൈഃ (പാഠഭേദഃ - ചണ്ഡൈ)
വിജ്ഞാനാഖ്യമഹാസിനാ ശ്രുതിമതാ വിച്ഛിദ്യ ശീര്ഷത്രയം (പാഠഭേദഃ - ദ്യുതിമതാ)
നിര്മൂല്യാഹിമിമം നിധിം സുഖകരം ധീരോഽനുഭോക്തുങ്ക്ഷമഃ ॥ 302॥
യാവദ്വാ യത്കിഞ്ചിദ്വിഷദോഷസ്ഫൂര്തിരസ്തി ചേദ്ദേഹേ ।
കഥമാരോഗ്യായ ഭവേത്തദ്വദഹന്താപി യോഗിനോ മുക്ത്യൈ ॥ 303॥
കഥമാരോഗ്യായ ഭവേത്തദ്വദഹന്താപി യോഗിനോ മുക്ത്യൈ ॥ 303॥
അഹമോഽത്യന്തനിവൃത്ത്യാ തത്കൃതനാനാവികല്പസംഹൃത്യാ ।
പ്രത്യക്തത്ത്വവിവേകാദിദമഹമസ്മീതി വിന്ദതേ തത്ത്വമ് ॥ 304॥
പ്രത്യക്തത്ത്വവിവേകാദിദമഹമസ്മീതി വിന്ദതേ തത്ത്വമ് ॥ 304॥
(പാഠഭേദഃ - വിവേകാദയമ്)
അഹങ്കാരേ കര്തര്യഹമിതി മതിം മുഞ്ച സഹസാ (പാഠഭേദഃ - അഹങ്കര്തര്യസ്മിന്നഹമിതി)
വികാരാത്മന്യാത്മപ്രതിഫലജുഷി സ്വസ്ഥിതിമുഷി ।
യദധ്യാസാത്പ്രാപ്താ ജനിമൃതിജരാദുഃഖബഹുലാ
പ്രതീചശ്ചിന്മൂര്തേസ്തവ സുഖതനോഃ സംസൃതിരിയമ് ॥ 305॥
അഹങ്കാരേ കര്തര്യഹമിതി മതിം മുഞ്ച സഹസാ (പാഠഭേദഃ - അഹങ്കര്തര്യസ്മിന്നഹമിതി)
വികാരാത്മന്യാത്മപ്രതിഫലജുഷി സ്വസ്ഥിതിമുഷി ।
യദധ്യാസാത്പ്രാപ്താ ജനിമൃതിജരാദുഃഖബഹുലാ
പ്രതീചശ്ചിന്മൂര്തേസ്തവ സുഖതനോഃ സംസൃതിരിയമ് ॥ 305॥
സദൈകരൂപസ്യ ചിദാത്മനോ വിഭോ-
രാനന്ദമൂര്തേരനവദ്യകീര്തേഃ ।
നൈവാന്യഥാ ക്വാപ്യവികാരിണസ്തേ
വിനാഹമധ്യാസമമുഷ്യ സംസൃതിഃ ॥ 306॥
രാനന്ദമൂര്തേരനവദ്യകീര്തേഃ ।
നൈവാന്യഥാ ക്വാപ്യവികാരിണസ്തേ
വിനാഹമധ്യാസമമുഷ്യ സംസൃതിഃ ॥ 306॥
തസ്മാദഹങ്കാരമിമം സ്വശത്രും
ഭോക്തുര്ഗലേ കണ്ടകവത്പ്രതീതമ് ।
വിച്ഛിദ്യ വിജ്ഞാനമഹാസിനാ സ്ഫുടം
ഭുങ്ക്ഷ്വാത്മസാമ്രാജ്യസുഖം യഥേഷ്ടമ് ॥ 307॥
ഭോക്തുര്ഗലേ കണ്ടകവത്പ്രതീതമ് ।
വിച്ഛിദ്യ വിജ്ഞാനമഹാസിനാ സ്ഫുടം
ഭുങ്ക്ഷ്വാത്മസാമ്രാജ്യസുഖം യഥേഷ്ടമ് ॥ 307॥
തതോഽഹമാദേര്വിനിവര്ത്യ വൃത്തിം
സന്ത്യക്തരാഗഃ പരമാര്ഥലാഭാത് ।
തൂഷ്ണീം സമാസ്സ്വാത്മസുഖാനുഭൂത്യാ
പൂര്ണാത്മനാ ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പഃ ॥ 308॥
സന്ത്യക്തരാഗഃ പരമാര്ഥലാഭാത് ।
തൂഷ്ണീം സമാസ്സ്വാത്മസുഖാനുഭൂത്യാ
പൂര്ണാത്മനാ ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പഃ ॥ 308॥
സമൂലകൃത്തോഽപി മഹാനഹം പുനഃ
വ്യുല്ലേഖിതഃ സ്യാദ്യദി ചേതസാ ക്ഷണമ് ।
സഞ്ജീവ്യ വിക്ഷേപശതം കരോതി
നഭസ്വതാ പ്രാവൃഷി വാരിദോ യഥാ ॥ 309॥
വ്യുല്ലേഖിതഃ സ്യാദ്യദി ചേതസാ ക്ഷണമ് ।
സഞ്ജീവ്യ വിക്ഷേപശതം കരോതി
നഭസ്വതാ പ്രാവൃഷി വാരിദോ യഥാ ॥ 309॥
നിഗൃഹ്യ ശത്രോരഹമോഽവകാശഃ
ക്വചിന്ന ദേയോ വിഷയാനുചിന്തയാ ।
സ ഏവ സഞ്ജീവനഹേതുരസ്യ
പ്രക്ഷീണജമ്ബീരതരോരിവാമ്ബു ॥ 310॥
ക്വചിന്ന ദേയോ വിഷയാനുചിന്തയാ ।
സ ഏവ സഞ്ജീവനഹേതുരസ്യ
പ്രക്ഷീണജമ്ബീരതരോരിവാമ്ബു ॥ 310॥
ദേഹാത്മനാ സംസ്ഥിത ഏവ കാമീ
വിലക്ഷണഃ കാമയിതാ കഥം സ്യാത് ।
അതോഽര്ഥസന്ധാനപരത്വമേവ
ഭേദപ്രസക്ത്യാ ഭവബന്ധഹേതുഃ ॥ 311॥
വിലക്ഷണഃ കാമയിതാ കഥം സ്യാത് ।
അതോഽര്ഥസന്ധാനപരത്വമേവ
ഭേദപ്രസക്ത്യാ ഭവബന്ധഹേതുഃ ॥ 311॥
കാര്യപ്രവര്ധനാദ്ബീജപ്രവൃദ്ധിഃ പരിദൃശ്യതേ ।
കാര്യനാശാദ്ബീജനാശസ്തസ്മാത്കാര്യം നിരോധയേത് ॥ 312॥
കാര്യനാശാദ്ബീജനാശസ്തസ്മാത്കാര്യം നിരോധയേത് ॥ 312॥
വാസനാവൃദ്ധിതഃ കാര്യം കാര്യവൃദ്ധ്യാ ച വാസനാ ।
വര്ധതേ സര്വഥാ പുംസഃ സംസാരോ ന നിവര്തതേ ॥ 313॥
വര്ധതേ സര്വഥാ പുംസഃ സംസാരോ ന നിവര്തതേ ॥ 313॥
സംസാരബന്ധവിച്ഛിത്ത്യൈ തദ് ദ്വയം പ്രദഹേദ്യതിഃ ।
വാസനാവൃദ്ധിരേതാഭ്യാം ചിന്തയാ ക്രിയയാ ബഹിഃ ॥ 314॥
വാസനാവൃദ്ധിരേതാഭ്യാം ചിന്തയാ ക്രിയയാ ബഹിഃ ॥ 314॥
(പാഠഭേദഃ - വാസനാ പ്രേര്യതേ ഹ്യന്തഃ)
താഭ്യാം പ്രവര്ധമാനാ സാ സൂതേ സംസൃതിമാത്മനഃ ।
ത്രയാണാം ച ക്ഷയോപായഃ സര്വാവസ്ഥാസു സര്വദാ ॥ 315॥
താഭ്യാം പ്രവര്ധമാനാ സാ സൂതേ സംസൃതിമാത്മനഃ ।
ത്രയാണാം ച ക്ഷയോപായഃ സര്വാവസ്ഥാസു സര്വദാ ॥ 315॥
സര്വത്ര സര്വതഃ സര്വബ്രഹ്മമാത്രാവലോകനൈഃ । (പാഠഭേദഃ - മാത്രാവലോകനമ്)
സദ്ഭാവവാസനാദാര്ഢ്യാത്തത്ത്രയം ലയമശ്നുതേ ॥ 316॥
സദ്ഭാവവാസനാദാര്ഢ്യാത്തത്ത്രയം ലയമശ്നുതേ ॥ 316॥
ക്രിയാനാശേ ഭവേച്ചിന്താനാശോഽസ്മാദ്വാസനാക്ഷയഃ ।
വാസനാപ്രക്ഷയോ മോക്ഷഃ സാ ജീവന്മുക്തിരിഷ്യതേ ॥ 317॥
വാസനാപ്രക്ഷയോ മോക്ഷഃ സാ ജീവന്മുക്തിരിഷ്യതേ ॥ 317॥
(പാഠഭേദഃ - സ)
സദ്വാസനാസ്ഫൂര്തിവിജൃമ്ഭണേ സതി
ഹ്യസൌ വിലീനാപ്യഹമാദിവാസനാ । (പാഠഭേദഃ - വിലീനാ ത്വഹമാദിവാസനാ)
അതിപ്രകൃഷ്ടാപ്യരുണപ്രഭായാം
വിലീയതേ സാധു യഥാ തമിസ്രാ ॥ 318॥
സദ്വാസനാസ്ഫൂര്തിവിജൃമ്ഭണേ സതി
ഹ്യസൌ വിലീനാപ്യഹമാദിവാസനാ । (പാഠഭേദഃ - വിലീനാ ത്വഹമാദിവാസനാ)
അതിപ്രകൃഷ്ടാപ്യരുണപ്രഭായാം
വിലീയതേ സാധു യഥാ തമിസ്രാ ॥ 318॥
തമസ്തമഃകാര്യമനര്ഥജാലം
ന ദൃശ്യതേ സത്യുദിതേ ദിനേശേ ।
തഥാഽദ്വയാനന്ദരസാനുഭൂതൌ
നൈവാസ്തി ബന്ധോ ന ച ദുഃഖഗന്ധഃ ॥ 319॥
ന ദൃശ്യതേ സത്യുദിതേ ദിനേശേ ।
തഥാഽദ്വയാനന്ദരസാനുഭൂതൌ
നൈവാസ്തി ബന്ധോ ന ച ദുഃഖഗന്ധഃ ॥ 319॥
ദൃശ്യം പ്രതീതം പ്രവിലാപയന്സന് (പാഠഭേദഃ - പ്രവിലാപയന്സ്വയം)
സന്മാത്രമാനന്ദഘനം വിഭാവയന് ।
സമാഹിതഃ സന്ബഹിരന്തരം വാ
കാലം നയേഥാഃ സതി കര്മബന്ധേ ॥ 320॥
സന്മാത്രമാനന്ദഘനം വിഭാവയന് ।
സമാഹിതഃ സന്ബഹിരന്തരം വാ
കാലം നയേഥാഃ സതി കര്മബന്ധേ ॥ 320॥
പ്രമാദോ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠായാം ന കര്തവ്യഃ കദാചന ।
പ്രമാദോ മൃത്യുരിത്യാഹ ഭഗവാന്ബ്രഹ്മണഃ സുതഃ ॥ 321॥
പ്രമാദോ മൃത്യുരിത്യാഹ ഭഗവാന്ബ്രഹ്മണഃ സുതഃ ॥ 321॥
ന പ്രമാദാദനര്ഥോഽന്യോ ജ്ഞാനിനഃ സ്വസ്വരൂപതഃ ।
തതോ മോഹസ്തതോഽഹന്ധീസ്തതോ ബന്ധസ്തതോ വ്യഥാ ॥ 322॥
തതോ മോഹസ്തതോഽഹന്ധീസ്തതോ ബന്ധസ്തതോ വ്യഥാ ॥ 322॥
വിഷയാഭിമുഖം ദൃഷ്ട്വാ വിദ്വാംസമപി വിസ്മൃതിഃ ।
വിക്ഷേപയതി ധീദോഷൈര്യോഷാ ജാരമിവ പ്രിയമ് ॥ 323॥
വിക്ഷേപയതി ധീദോഷൈര്യോഷാ ജാരമിവ പ്രിയമ് ॥ 323॥
യഥാപകൃഷ്ടം ശൈവാലം ക്ഷണമാത്രം ന തിഷ്ഠതി ।
ആവൃണോതി തഥാ മായാ പ്രാജ്ഞം വാപി പരാങ്മുഖമ് ॥ 324॥
ആവൃണോതി തഥാ മായാ പ്രാജ്ഞം വാപി പരാങ്മുഖമ് ॥ 324॥
ലക്ഷ്യച്യുതം ചേദ്യദി ചിത്തമീഷദ്
ബഹിര്മുഖം സന്നിപതേത്തതസ്തതഃ ।
പ്രമാദതഃ പ്രച്യുതകേലികന്ദുകഃ
സോപാനപങ്ക്തൌ പതിതോ യഥാ തഥാ ॥ 325॥
ബഹിര്മുഖം സന്നിപതേത്തതസ്തതഃ ।
പ്രമാദതഃ പ്രച്യുതകേലികന്ദുകഃ
സോപാനപങ്ക്തൌ പതിതോ യഥാ തഥാ ॥ 325॥
വിഷയേഷ്വാവിശച്ചേതഃ സങ്കല്പയതി തദ്ഗുണാന് ।
സമ്യക്സങ്കല്പനാത്കാമഃ കാമാത്പുംസഃ പ്രവര്തനമ് ॥ 326॥
സമ്യക്സങ്കല്പനാത്കാമഃ കാമാത്പുംസഃ പ്രവര്തനമ് ॥ 326॥
അതഃ പ്രമാദാന്ന പരോഽസ്തി മൃത്യുഃ
വിവേകിനോ ബ്രഹ്മവിദഃ സമാധൌ ।
സമാഹിതഃ സിദ്ധിമുപൈതി സമ്യക്
സമാഹിതാത്മാ ഭവ സാവധാനഃ ॥ 327॥
വിവേകിനോ ബ്രഹ്മവിദഃ സമാധൌ ।
സമാഹിതഃ സിദ്ധിമുപൈതി സമ്യക്
സമാഹിതാത്മാ ഭവ സാവധാനഃ ॥ 327॥
തതഃ സ്വരൂപവിഭ്രംശോ വിഭ്രഷ്ടസ്തു പതത്യധഃ ।
പതിതസ്യ വിനാ നാശം പുനര്നാരോഹ ഈക്ഷ്യതേ ॥ 328॥
പതിതസ്യ വിനാ നാശം പുനര്നാരോഹ ഈക്ഷ്യതേ ॥ 328॥
സങ്കല്പം വര്ജയേത്തസ്മാത്സര്വാനര്ഥസ്യ കാരണമ് ।
അപഥ്യാനി ഹി വസ്തൂനി വ്യാധിഗ്രസ്തോ യഥോത്സൃജേ ।
ജീവതോ യസ്യ കൈവല്യം വിദേഹേ സ ച കേവലഃ ।
യത്കിഞ്ചിത് പശ്യതോ ഭേദം ഭയം ബ്രൂതേ യജുഃശ്രുതിഃ ॥ 329॥
അപഥ്യാനി ഹി വസ്തൂനി വ്യാധിഗ്രസ്തോ യഥോത്സൃജേ ।
ജീവതോ യസ്യ കൈവല്യം വിദേഹേ സ ച കേവലഃ ।
യത്കിഞ്ചിത് പശ്യതോ ഭേദം ഭയം ബ്രൂതേ യജുഃശ്രുതിഃ ॥ 329॥
യദാ കദാ വാപി വിപശ്ചിദേഷ
ബ്രഹ്മണ്യനന്തേഽപ്യണുമാത്രഭേദമ് ।
പശ്യത്യഥാമുഷ്യ ഭയം തദൈവ
യദ്വീക്ഷിതം ഭിന്നതയാ പ്രമാദാത് ॥ 330॥
ബ്രഹ്മണ്യനന്തേഽപ്യണുമാത്രഭേദമ് ।
പശ്യത്യഥാമുഷ്യ ഭയം തദൈവ
യദ്വീക്ഷിതം ഭിന്നതയാ പ്രമാദാത് ॥ 330॥
(പാഠഭേദഃ - യദീക്ഷിതം)
ശ്രുതിസ്മൃതിന്യായശതൈര്നിഷിദ്ധേ
ദൃശ്യേഽത്ര യഃ സ്വാത്മമതിം കരോതി ।
ഉപൈതി ദുഃഖോപരി ദുഃഖജാതം
നിഷിദ്ധകര്താ സ മലിമ്ലുചോ യഥാ ॥ 331॥
ശ്രുതിസ്മൃതിന്യായശതൈര്നിഷിദ്ധേ
ദൃശ്യേഽത്ര യഃ സ്വാത്മമതിം കരോതി ।
ഉപൈതി ദുഃഖോപരി ദുഃഖജാതം
നിഷിദ്ധകര്താ സ മലിമ്ലുചോ യഥാ ॥ 331॥
സത്യാഭിസന്ധാനരതോ വിമുക്തോ
മഹത്ത്വമാത്മീയമുപൈതി നിത്യമ് ।
മിഥ്യാഭിസന്ധാനരതസ്തു നശ്യേദ്
ദൃഷ്ടം തദേതദ്യദചൌരചൌരയോഃ ॥ 332॥
മഹത്ത്വമാത്മീയമുപൈതി നിത്യമ് ।
മിഥ്യാഭിസന്ധാനരതസ്തു നശ്യേദ്
ദൃഷ്ടം തദേതദ്യദചൌരചൌരയോഃ ॥ 332॥
(പാഠഭേദഃ - ചോരചോരയോഃ)
യതിരസദനുസന്ധിം ബന്ധഹേതും വിഹായ
സ്വയമയമഹമസ്മീത്യാത്മദൃഷ്ട്യൈവ തിഷ്ഠേത്
സുഖയതി നനു നിഷ്ഠാ ബ്രഹ്മണി സ്വാനുഭൂത്യാ
ഹരതി പരമവിദ്യാകാര്യദുഃഖം പ്രതീതമ് ॥ 333॥
യതിരസദനുസന്ധിം ബന്ധഹേതും വിഹായ
സ്വയമയമഹമസ്മീത്യാത്മദൃഷ്ട്യൈവ തിഷ്ഠേത്
സുഖയതി നനു നിഷ്ഠാ ബ്രഹ്മണി സ്വാനുഭൂത്യാ
ഹരതി പരമവിദ്യാകാര്യദുഃഖം പ്രതീതമ് ॥ 333॥
ബാഹ്യാനുസന്ധിഃ പരിവര്ധയേത്ഫലം (പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യാഭിസന്ധിഃ)
ദുര്വാസനാമേവ തതസ്തതോഽധികാമ് ।
ജ്ഞാത്വാ വിവേകൈഃ പരിഹൃത്യ ബാഹ്യം
സ്വാത്മാനുസന്ധിം വിദധീത നിത്യമ് ॥ 334॥
ദുര്വാസനാമേവ തതസ്തതോഽധികാമ് ।
ജ്ഞാത്വാ വിവേകൈഃ പരിഹൃത്യ ബാഹ്യം
സ്വാത്മാനുസന്ധിം വിദധീത നിത്യമ് ॥ 334॥
ബാഹ്യേ നിരുദ്ധേ മനസഃ പ്രസന്നതാ
മനഃപ്രസാദേ പരമാത്മദര്ശനമ് ।
തസ്മിന്സുദൃഷ്ടേ ഭവബന്ധനാശോ
ബഹിര്നിരോധഃ പദവീ വിമുക്തേഃ ॥ 335॥
മനഃപ്രസാദേ പരമാത്മദര്ശനമ് ।
തസ്മിന്സുദൃഷ്ടേ ഭവബന്ധനാശോ
ബഹിര്നിരോധഃ പദവീ വിമുക്തേഃ ॥ 335॥
കഃ പണ്ഡിതഃ സന്സദസദ്വിവേകീ
ശ്രുതിപ്രമാണഃ പരമാര്ഥദര്ശീ ।
ജാനന്ഹി കുര്യാദസതോഽവലമ്ബം
സ്വപാതഹേതോഃ ശിശുവന്മുമുക്ഷുഃ ॥ 336॥
ശ്രുതിപ്രമാണഃ പരമാര്ഥദര്ശീ ।
ജാനന്ഹി കുര്യാദസതോഽവലമ്ബം
സ്വപാതഹേതോഃ ശിശുവന്മുമുക്ഷുഃ ॥ 336॥
ദേഹാദിസംസക്തിമതോ ന മുക്തിഃ
മുക്തസ്യ ദേഹാദ്യഭിമത്യഭാവഃ ।
സുപ്തസ്യ നോ ജാഗരണം ന ജാഗ്രതഃ
സ്വപ്നസ്തയോര്ഭിന്നഗുണാശ്രയത്വാത് ॥ 337॥
മുക്തസ്യ ദേഹാദ്യഭിമത്യഭാവഃ ।
സുപ്തസ്യ നോ ജാഗരണം ന ജാഗ്രതഃ
സ്വപ്നസ്തയോര്ഭിന്നഗുണാശ്രയത്വാത് ॥ 337॥
അന്തര്ബഹിഃ സ്വം സ്ഥിരജങ്ഗമേഷു
ജ്ഞാത്വാഽഽത്മനാധാരതയാ വിലോക്യ । (പാഠഭേദഃ - ജ്ഞാനാത്മന്)
ത്യക്താഖിലോപാധിരഖണ്ഡരൂപഃ
പൂര്ണാത്മനാ യഃ സ്ഥിത ഏഷ മുക്തഃ ॥ 338॥
ജ്ഞാത്വാഽഽത്മനാധാരതയാ വിലോക്യ । (പാഠഭേദഃ - ജ്ഞാനാത്മന്)
ത്യക്താഖിലോപാധിരഖണ്ഡരൂപഃ
പൂര്ണാത്മനാ യഃ സ്ഥിത ഏഷ മുക്തഃ ॥ 338॥
സര്വാത്മനാ ബന്ധവിമുക്തിഹേതുഃ
സര്വാത്മഭാവാന്ന പരോഽസ്തി കശ്ചിത് ।
ദൃശ്യാഗ്രഹേ സത്യുപപദ്യതേഽസൌ
സര്വാത്മഭാവോഽസ്യ സദാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 339॥
സര്വാത്മഭാവാന്ന പരോഽസ്തി കശ്ചിത് ।
ദൃശ്യാഗ്രഹേ സത്യുപപദ്യതേഽസൌ
സര്വാത്മഭാവോഽസ്യ സദാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 339॥
ദൃശ്യസ്യാഗ്രഹണം കഥം നു ഘടതേ ദേഹാത്മനാ തിഷ്ഠതോ
ബാഹ്യാര്ഥാനുഭവപ്രസക്തമനസസ്തത്തത്ക്രിയാം കുര്വതഃ ।
സന്ന്യസ്താഖിലധര്മകര്മവിഷയൈര്നിത്യാത്മനിഷ്ഠാപരൈഃ
തത്ത്വജ്ഞൈഃ കരണീയമാത്മനി സദാനന്ദേച്ഛുഭിര്യത്നതഃ ॥ 340॥
ബാഹ്യാര്ഥാനുഭവപ്രസക്തമനസസ്തത്തത്ക്രിയാം കുര്വതഃ ।
സന്ന്യസ്താഖിലധര്മകര്മവിഷയൈര്നിത്യാത്മനിഷ്ഠാപരൈഃ
തത്ത്വജ്ഞൈഃ കരണീയമാത്മനി സദാനന്ദേച്ഛുഭിര്യത്നതഃ ॥ 340॥
സര്വാത്മസിദ്ധയേ ഭിക്ഷോഃ കൃതശ്രവണകര്മണഃ । (പാഠഭേദഃ - സാര്വാത്മ്യ)
സമാധിം വിദധാത്യേഷാ ശാന്തോ ദാന്ത ഇതി ശ്രുതിഃ ॥ 341॥
സമാധിം വിദധാത്യേഷാ ശാന്തോ ദാന്ത ഇതി ശ്രുതിഃ ॥ 341॥
ആരൂഢശക്തേരഹമോ വിനാശഃ
കര്തുന്ന ശക്യ സഹസാപി പണ്ഡിതൈഃ । (പാഠഭേദഃ - കര്തും ന)
യേ നിര്വികല്പാഖ്യസമാധിനിശ്ചലാഃ
താനന്തരാഽനന്തഭവാ ഹി വാസനാഃ ॥ 342॥
കര്തുന്ന ശക്യ സഹസാപി പണ്ഡിതൈഃ । (പാഠഭേദഃ - കര്തും ന)
യേ നിര്വികല്പാഖ്യസമാധിനിശ്ചലാഃ
താനന്തരാഽനന്തഭവാ ഹി വാസനാഃ ॥ 342॥
അഹമ്ബുദ്ധ്യൈവ മോഹിന്യാ യോജയിത്വാഽഽവൃതേര്ബലാത് ।
വിക്ഷേപശക്തിഃ പുരുഷം വിക്ഷേപയതി തദ്ഗുണൈഃ ॥ 343॥
വിക്ഷേപശക്തിഃ പുരുഷം വിക്ഷേപയതി തദ്ഗുണൈഃ ॥ 343॥
വിക്ഷേപശക്തിവിജയോ വിഷമോ വിധാതും
നിഃശേഷമാവരണശക്തിനിവൃത്ത്യഭാവേ ।
ദൃഗ്ദൃശ്യയോഃ സ്ഫുടപയോജലവദ്വിഭാഗേ
നശ്യേത്തദാവരണമാത്മനി ച സ്വഭാവാത് ।
നിഃസംശയേന ഭവതി പ്രതിബന്ധശൂന്യോ
വിക്ഷേപണം ന ഹി തദാ യദി ചേന്മൃഷാര്ഥേ ॥ 344॥
നിഃശേഷമാവരണശക്തിനിവൃത്ത്യഭാവേ ।
ദൃഗ്ദൃശ്യയോഃ സ്ഫുടപയോജലവദ്വിഭാഗേ
നശ്യേത്തദാവരണമാത്മനി ച സ്വഭാവാത് ।
നിഃസംശയേന ഭവതി പ്രതിബന്ധശൂന്യോ
വിക്ഷേപണം ന ഹി തദാ യദി ചേന്മൃഷാര്ഥേ ॥ 344॥
(പാഠഭേദഃ - നിക്ഷേപണം)
സമ്യഗ്വിവേകഃ സ്ഫുടബോധജന്യോ
വിഭജ്യ ദൃഗ്ദൃശ്യപദാര്ഥതത്ത്വമ് ।
ഛിനത്തി മായാകൃതമോഹബന്ധം
യസ്മാദ്വിമുക്തസ്തു പുനര്ന സംസൃതിഃ ॥ 345॥
സമ്യഗ്വിവേകഃ സ്ഫുടബോധജന്യോ
വിഭജ്യ ദൃഗ്ദൃശ്യപദാര്ഥതത്ത്വമ് ।
ഛിനത്തി മായാകൃതമോഹബന്ധം
യസ്മാദ്വിമുക്തസ്തു പുനര്ന സംസൃതിഃ ॥ 345॥
(പാഠഭേദഃ - വിമുക്തസ്യ)
പരാവരൈകത്വവിവേകവഹ്നിഃ
ദഹത്യവിദ്യാഗഹനം ഹ്യശേഷമ് ।
കിം സ്യാത്പുനഃ സംസരണസ്യ ബീജം
അദ്വൈതഭാവം സമുപേയുഷോഽസ്യ ॥ 346॥
പരാവരൈകത്വവിവേകവഹ്നിഃ
ദഹത്യവിദ്യാഗഹനം ഹ്യശേഷമ് ।
കിം സ്യാത്പുനഃ സംസരണസ്യ ബീജം
അദ്വൈതഭാവം സമുപേയുഷോഽസ്യ ॥ 346॥
ആവരണസ്യ നിവൃത്തിര്ഭവതി ഹി സമ്യക്പദാര്ഥദര്ശനതഃ ।
മിഥ്യാജ്ഞാനവിനാശസ്തദ്വിക്ഷേപജനിതദുഃഖനിവൃത്തിഃ ॥ 347॥
മിഥ്യാജ്ഞാനവിനാശസ്തദ്വിക്ഷേപജനിതദുഃഖനിവൃത്തിഃ ॥ 347॥
ഏതത്ത്രിതയം ദൃഷ്ടം സമ്യഗ്രജ്ജുസ്വരൂപവിജ്ഞാനാത് ।
തസ്മാദ്വസ്തുസതത്ത്വം ജ്ഞാതവ്യം ബന്ധമുക്തയേ വിദുഷാ ॥ 348॥
തസ്മാദ്വസ്തുസതത്ത്വം ജ്ഞാതവ്യം ബന്ധമുക്തയേ വിദുഷാ ॥ 348॥
അയോഽഗ്നിയോഗാദിവ സത്സമന്വയാന്
മാത്രാദിരൂപേണ വിജൃമ്ഭതേ ധീഃ ।
തത്കാര്യമേതദ്ദ്വിതയം യതോ മൃഷാ (പാഠഭേദഃ - തത്കാര്യമേവ ത്രിതയം)
ദൃഷ്ടം ഭ്രമസ്വപ്നമനോരഥേഷു ॥ 349॥
മാത്രാദിരൂപേണ വിജൃമ്ഭതേ ധീഃ ।
തത്കാര്യമേതദ്ദ്വിതയം യതോ മൃഷാ (പാഠഭേദഃ - തത്കാര്യമേവ ത്രിതയം)
ദൃഷ്ടം ഭ്രമസ്വപ്നമനോരഥേഷു ॥ 349॥
തതോ വികാരാഃ പ്രകൃതേരഹമ്മുഖാ
ദേഹാവസാനാ വിഷയാശ്ച സര്വേ ।
ക്ഷണേഽന്യഥാഭാവിതയാ ഹ്യമീഷാ- (പാഠഭേദഃ - ഭാവിന ഏഷ ആത്മാ)
മസത്ത്വമാത്മാ തു കദാപി നാന്യഥാ ॥ 350॥
ദേഹാവസാനാ വിഷയാശ്ച സര്വേ ।
ക്ഷണേഽന്യഥാഭാവിതയാ ഹ്യമീഷാ- (പാഠഭേദഃ - ഭാവിന ഏഷ ആത്മാ)
മസത്ത്വമാത്മാ തു കദാപി നാന്യഥാ ॥ 350॥
(പാഠഭേദഃ - മസത്ത്വമാത്മാ തു കദാപി)
നിത്യാദ്വയാഖണ്ഡചിദേകരൂപോ
ബുദ്ധ്യാദിസാക്ഷീ സദസദ്വിലക്ഷണഃ ।
അഹമ്പദപ്രത്യയലക്ഷിതാര്ഥഃ
പ്രത്യക് സദാനന്ദഘനഃ പരാത്മാ ॥ 351॥
നിത്യാദ്വയാഖണ്ഡചിദേകരൂപോ
ബുദ്ധ്യാദിസാക്ഷീ സദസദ്വിലക്ഷണഃ ।
അഹമ്പദപ്രത്യയലക്ഷിതാര്ഥഃ
പ്രത്യക് സദാനന്ദഘനഃ പരാത്മാ ॥ 351॥
ഇത്ഥം വിപശ്ചിത്സദസദ്വിഭജ്യ
നിശ്ചിത്യ തത്ത്വം നിജബോധദൃഷ്ട്യാ ।
ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമഖണ്ഡബോധം
തേഭ്യോ വിമുക്തഃ സ്വയമേവ ശാമ്യതി ॥ 352॥
നിശ്ചിത്യ തത്ത്വം നിജബോധദൃഷ്ട്യാ ।
ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമഖണ്ഡബോധം
തേഭ്യോ വിമുക്തഃ സ്വയമേവ ശാമ്യതി ॥ 352॥
അജ്ഞാനഹൃദയഗ്രന്ഥേര്നിഃശേഷവിലയസ്തദാ ।
സമാധിനാഽവികല്പേന യദാഽദ്വൈതാത്മദര്ശനമ് ॥ 353॥
സമാധിനാഽവികല്പേന യദാഽദ്വൈതാത്മദര്ശനമ് ॥ 353॥
ത്വമഹമിദമിതീയം കല്പനാ ബുദ്ധിദോഷാത്
പ്രഭവതി പരമാത്മന്യദ്വയേ നിര്വിശേഷേ ।
പ്രവിലസതി സമാധാവസ്യ സര്വോ വികല്പോ
വിലയനമുപഗച്ഛേദ്വസ്തുതത്ത്വാവധൃത്യാ ॥ 354॥
പ്രഭവതി പരമാത്മന്യദ്വയേ നിര്വിശേഷേ ।
പ്രവിലസതി സമാധാവസ്യ സര്വോ വികല്പോ
വിലയനമുപഗച്ഛേദ്വസ്തുതത്ത്വാവധൃത്യാ ॥ 354॥
ശാന്തോ ദാന്തഃ പരമുപരതഃ ക്ഷാന്തിയുക്തഃ സമാധിം
കുര്വന്നിത്യം കലയതി യതിഃ സ്വസ്യ സര്വാത്മഭാവമ് ।
തേനാവിദ്യാതിമിരജനിതാന്സാധു ദഗ്ധ്വാ വികല്പാന്
ബ്രഹ്മാകൃത്യാ നിവസതി സുഖം നിഷ്ക്രിയോ നിര്വികല്പഃ ॥ 355॥
കുര്വന്നിത്യം കലയതി യതിഃ സ്വസ്യ സര്വാത്മഭാവമ് ।
തേനാവിദ്യാതിമിരജനിതാന്സാധു ദഗ്ധ്വാ വികല്പാന്
ബ്രഹ്മാകൃത്യാ നിവസതി സുഖം നിഷ്ക്രിയോ നിര്വികല്പഃ ॥ 355॥
സമാഹിതാ യേ പ്രവിലാപ്യ ബാഹ്യം
ശ്രോത്രാദി ചേതഃ സ്വമഹം ചിദാത്മനി ।
ത ഏവ മുക്താ ഭവപാശബന്ധൈഃ
നാന്യേ തു പാരോക്ഷ്യകഥാഭിധായിനഃ ॥ 356॥
ശ്രോത്രാദി ചേതഃ സ്വമഹം ചിദാത്മനി ।
ത ഏവ മുക്താ ഭവപാശബന്ധൈഃ
നാന്യേ തു പാരോക്ഷ്യകഥാഭിധായിനഃ ॥ 356॥
ഉപാധിഭേദാത്സ്വയമേവ ഭിദ്യതേ (പാഠഭേദഃ - യോഗാത്സ്വയമേവ)
ചോപാധ്യപോഹേ സ്വയമേവ കേവലഃ ।
തസ്മാദുപാധേര്വിലയായ വിദ്വാന്
വസേത്സദാഽകല്പസമാധിനിഷ്ഠയാ ॥ 357॥
ചോപാധ്യപോഹേ സ്വയമേവ കേവലഃ ।
തസ്മാദുപാധേര്വിലയായ വിദ്വാന്
വസേത്സദാഽകല്പസമാധിനിഷ്ഠയാ ॥ 357॥
സതി സക്തോ നരോ യാതി സദ്ഭാവം ഹ്യേകനിഷ്ഠയാ ।
കീടകോ ഭ്രമരം ധ്യായന് ഭ്രമരത്വായ കല്പതേ ॥ 358॥
കീടകോ ഭ്രമരം ധ്യായന് ഭ്രമരത്വായ കല്പതേ ॥ 358॥
ക്രിയാന്തരാസക്തിമപാസ്യ കീടകോ
ധ്യായന്നലിത്വം ഹ്യലിഭാവമൃച്ഛതി । (പാഠഭേദഃ - ധ്യായന്യഥാലിം)
തഥൈവ യോഗീ പരമാത്മതത്ത്വം
ധ്യാത്വാ സമായാതി തദേകനിഷ്ഠയാ ॥ 359॥
ധ്യായന്നലിത്വം ഹ്യലിഭാവമൃച്ഛതി । (പാഠഭേദഃ - ധ്യായന്യഥാലിം)
തഥൈവ യോഗീ പരമാത്മതത്ത്വം
ധ്യാത്വാ സമായാതി തദേകനിഷ്ഠയാ ॥ 359॥
അതീവ സൂക്ഷ്മം പരമാത്മതത്ത്വം
ന സ്ഥൂലദൃഷ്ട്യാ പ്രതിപത്തുമര്ഹതി ।
സമാധിനാത്യന്തസുസൂക്ഷ്മവൃത്ത്യാ
ജ്ഞാതവ്യമാര്യൈരതിശുദ്ധബുദ്ധിഭിഃ ॥ 360॥
ന സ്ഥൂലദൃഷ്ട്യാ പ്രതിപത്തുമര്ഹതി ।
സമാധിനാത്യന്തസുസൂക്ഷ്മവൃത്ത്യാ
ജ്ഞാതവ്യമാര്യൈരതിശുദ്ധബുദ്ധിഭിഃ ॥ 360॥
യഥാ സുവര്ണം പുടപാകശോധിതം
ത്യക്ത്വാ മലം സ്വാത്മഗുണം സമൃച്ഛതി ।
തഥാ മനഃ സത്ത്വരജസ്തമോമലം
ധ്യാനേന സന്ത്യജ്യ സമേതി തത്ത്വമ് ॥ 361॥
ത്യക്ത്വാ മലം സ്വാത്മഗുണം സമൃച്ഛതി ।
തഥാ മനഃ സത്ത്വരജസ്തമോമലം
ധ്യാനേന സന്ത്യജ്യ സമേതി തത്ത്വമ് ॥ 361॥
നിരന്തരാഭ്യാസവശാത്തദിത്ഥം
പക്വം മനോ ബ്രഹ്മണി ലീയതേ യദാ ।
തദാ സമാധിഃ സവികല്പവര്ജിതഃ (പാഠഭേദഃ - സ വികല്പവര്ജിതഃ)
സ്വതോഽദ്വയാനന്ദരസാനുഭാവകഃ ॥ 362॥
പക്വം മനോ ബ്രഹ്മണി ലീയതേ യദാ ।
തദാ സമാധിഃ സവികല്പവര്ജിതഃ (പാഠഭേദഃ - സ വികല്പവര്ജിതഃ)
സ്വതോഽദ്വയാനന്ദരസാനുഭാവകഃ ॥ 362॥
സമാധിനാഽനേന സമസ്തവാസനാ-
ഗ്രന്ഥേര്വിനാശോഽഖിലകര്മനാശഃ ।
അന്തര്ബഹിഃ സര്വത ഏവ സര്വദാ
സ്വരൂപവിസ്ഫൂര്തിരയത്നതഃ സ്യാത് ॥ 363॥
ഗ്രന്ഥേര്വിനാശോഽഖിലകര്മനാശഃ ।
അന്തര്ബഹിഃ സര്വത ഏവ സര്വദാ
സ്വരൂപവിസ്ഫൂര്തിരയത്നതഃ സ്യാത് ॥ 363॥
ശ്രുതേഃ ശതഗുണം വിദ്യാന്മനനം മനനാദപി ।
നിദിധ്യാസം ലക്ഷഗുണമനന്തം നിര്വികല്പകമ് ॥ 364॥
നിദിധ്യാസം ലക്ഷഗുണമനന്തം നിര്വികല്പകമ് ॥ 364॥
നിര്വികല്പകസമാധിനാ സ്ഫുടം
ബ്രഹ്മതത്ത്വമവഗമ്യതേ ധ്രുവമ് ।
നാന്യഥാ ചലതയാ മനോഗതേഃ
പ്രത്യയാന്തരവിമിശ്രിതം ഭവേത് ॥ 365॥
ബ്രഹ്മതത്ത്വമവഗമ്യതേ ധ്രുവമ് ।
നാന്യഥാ ചലതയാ മനോഗതേഃ
പ്രത്യയാന്തരവിമിശ്രിതം ഭവേത് ॥ 365॥
അതഃ സമാധത്സ്വ യതേന്ദ്രിയഃ സന്
നിരന്തരം ശാന്തമനാഃ പ്രതീചി ।
വിധ്വംസയ ധ്വാന്തമനാദ്യവിദ്യയാ
കൃതം സദേകത്വവിലോകനേന ॥ 366॥
നിരന്തരം ശാന്തമനാഃ പ്രതീചി ।
വിധ്വംസയ ധ്വാന്തമനാദ്യവിദ്യയാ
കൃതം സദേകത്വവിലോകനേന ॥ 366॥
യോഗസ്യ പ്രഥമദ്വാരം വാങ്നിരോധോഽപരിഗ്രഹഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രഥമം ദ്വാരം)
നിരാശാ ച നിരീഹാ ച നിത്യമേകാന്തശീലതാ ॥ 367॥
നിരാശാ ച നിരീഹാ ച നിത്യമേകാന്തശീലതാ ॥ 367॥
ഏകാന്തസ്ഥിതിരിന്ദ്രിയോപരമണേ ഹേതുര്ദമശ്ചേതസഃ
സംരോധേ കരണം ശമേന വിലയം യായാദഹംവാസനാ ।
തേനാനന്ദരസാനുഭൂതിരചലാ ബ്രാഹ്മീ സദാ യോഗിനഃ
തസ്മാച്ചിത്തനിരോധ ഏവ സതതം കാര്യഃ പ്രയത്നോ മുനേഃ ॥ 368॥
സംരോധേ കരണം ശമേന വിലയം യായാദഹംവാസനാ ।
തേനാനന്ദരസാനുഭൂതിരചലാ ബ്രാഹ്മീ സദാ യോഗിനഃ
തസ്മാച്ചിത്തനിരോധ ഏവ സതതം കാര്യഃ പ്രയത്നോ മുനേഃ ॥ 368॥
പ്രയത്നാന്മുനേഃ
വാചം നിയച്ഛാത്മനി തം നിയച്ഛ
ബുദ്ധൌ ധിയം യച്ഛ ച ബുദ്ധിസാക്ഷിണി ।
തം ചാപി പൂര്ണാത്മനി നിര്വികല്പേ
വിലാപ്യ ശാന്തിം പരമാം ഭജസ്വ ॥ 369॥
വാചം നിയച്ഛാത്മനി തം നിയച്ഛ
ബുദ്ധൌ ധിയം യച്ഛ ച ബുദ്ധിസാക്ഷിണി ।
തം ചാപി പൂര്ണാത്മനി നിര്വികല്പേ
വിലാപ്യ ശാന്തിം പരമാം ഭജസ്വ ॥ 369॥
ദേഹപ്രാണേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധ്യാദിഭിരുപാധിഭിഃ ।
യൈര്യൈര്വൃത്തേഃസമായോഗസ്തത്തദ്ഭാവോഽസ്യ യോഗിനഃ ॥ 370॥
യൈര്യൈര്വൃത്തേഃസമായോഗസ്തത്തദ്ഭാവോഽസ്യ യോഗിനഃ ॥ 370॥
തന്നിവൃത്ത്യാ മുനേഃ സമ്യക് സര്വോപരമണം സുഖമ് ।
സന്ദൃശ്യതേ സദാനന്ദരസാനുഭവവിപ്ലവഃ ॥ 371॥
സന്ദൃശ്യതേ സദാനന്ദരസാനുഭവവിപ്ലവഃ ॥ 371॥
അന്തസ്ത്യാഗോ ബഹിസ്ത്യാഗോ വിരക്തസ്യൈവ യുജ്യതേ ।
ത്യജത്യന്തര്ബഹിഃസങ്ഗം വിരക്തസ്തു മുമുക്ഷയാ ॥ 372॥
ത്യജത്യന്തര്ബഹിഃസങ്ഗം വിരക്തസ്തു മുമുക്ഷയാ ॥ 372॥
ബഹിസ്തു വിഷയൈഃ സങ്ഗം തഥാന്തരഹമാദിഭിഃ । (പാഠഭേദഃ - സങ്ഗഃ)
വിരക്ത ഏവ ശക്നോതി ത്യക്തും ബ്രഹ്മണി നിഷ്ഠിതഃ ॥ 373॥
വിരക്ത ഏവ ശക്നോതി ത്യക്തും ബ്രഹ്മണി നിഷ്ഠിതഃ ॥ 373॥
വൈരാഗ്യബോധൌ പുരുഷസ്യ പക്ഷിവത്
പക്ഷൌ വിജാനീഹി വിചക്ഷണ ത്വമ് ।
വിമുക്തിസൌധാഗ്രലതാധിരോഹണം
താഭ്യാം വിനാ നാന്യതരേണ സിധ്യതി ॥ 374॥
പക്ഷൌ വിജാനീഹി വിചക്ഷണ ത്വമ് ।
വിമുക്തിസൌധാഗ്രലതാധിരോഹണം
താഭ്യാം വിനാ നാന്യതരേണ സിധ്യതി ॥ 374॥
അത്യന്തവൈരാഗ്യവതഃ സമാധിഃ
സമാഹിതസ്യൈവ ദൃഢപ്രബോധഃ ।
പ്രബുദ്ധതത്ത്വസ്യ ഹി ബന്ധമുക്തിഃ
മുക്താത്മനോ നിത്യസുഖാനുഭൂതിഃ ॥ 375॥
സമാഹിതസ്യൈവ ദൃഢപ്രബോധഃ ।
പ്രബുദ്ധതത്ത്വസ്യ ഹി ബന്ധമുക്തിഃ
മുക്താത്മനോ നിത്യസുഖാനുഭൂതിഃ ॥ 375॥
വൈരാഗ്യാന്ന പരം സുഖസ്യ ജനകം പശ്യാമി വശ്യാത്മനഃ
തച്ചേച്ഛുദ്ധതരാത്മബോധസഹിതം സ്വാരാജ്യസാമ്രാജ്യധുക് ।
ഏതദ്ദ്വാരമജസ്രമുക്തിയുവതേര്യസ്മാത്ത്വമസ്മാത്പരം
സര്വത്രാസ്പൃഹയാ സദാത്മനി സദാ പ്രജ്ഞാം കുരു ശ്രേയസേ ॥ 376॥
തച്ചേച്ഛുദ്ധതരാത്മബോധസഹിതം സ്വാരാജ്യസാമ്രാജ്യധുക് ।
ഏതദ്ദ്വാരമജസ്രമുക്തിയുവതേര്യസ്മാത്ത്വമസ്മാത്പരം
സര്വത്രാസ്പൃഹയാ സദാത്മനി സദാ പ്രജ്ഞാം കുരു ശ്രേയസേ ॥ 376॥
ആശാം ഛിന്ദ്ധി വിഷോപമേഷു വിഷയേഷ്വേഷൈവ മൃത്യോഃ കൃതി- (പാഠഭേദഃ - മൃത്യോഃ സൃതി)
സ്ത്യക്ത്വാ ജാതികുലാശ്രമേഷ്വഭിമതിം മുഞ്ചാതിദൂരാത്ക്രിയാഃ ।
ദേഹാദാവസതി ത്യജാത്മധിഷണാം പ്രജ്ഞാം കുരുഷ്വാത്മനി
ത്വം ദ്രഷ്ടാസ്യമനോഽസി നിര്ദ്വയപരം ബ്രഹ്മാസി യദ്വസ്തുതഃ ॥ 377॥
സ്ത്യക്ത്വാ ജാതികുലാശ്രമേഷ്വഭിമതിം മുഞ്ചാതിദൂരാത്ക്രിയാഃ ।
ദേഹാദാവസതി ത്യജാത്മധിഷണാം പ്രജ്ഞാം കുരുഷ്വാത്മനി
ത്വം ദ്രഷ്ടാസ്യമനോഽസി നിര്ദ്വയപരം ബ്രഹ്മാസി യദ്വസ്തുതഃ ॥ 377॥
(പാഠഭേദഃ - ദ്രഷ്ടാസ്യമലോ)
ലക്ഷ്യേ ബ്രഹ്മണി മാനസം ദൃഢതരം സംസ്ഥാപ്യ ബാഹ്യേന്ദ്രിയം
സ്വസ്ഥാനേ വിനിവേശ്യ നിശ്ചലതനുശ്ചോപേക്ഷ്യ ദേഹസ്ഥിതിമ് ।
ബ്രഹ്മാത്മൈക്യമുപേത്യ തന്മയതയാ ചാഖണ്ഡവൃത്ത്യാഽനിശം
ബ്രഹ്മാനന്ദരസം പിബാത്മനി മുദാ ശൂന്യൈഃ കിമന്യൈര്ഭൃശമ് ॥ 378॥
ലക്ഷ്യേ ബ്രഹ്മണി മാനസം ദൃഢതരം സംസ്ഥാപ്യ ബാഹ്യേന്ദ്രിയം
സ്വസ്ഥാനേ വിനിവേശ്യ നിശ്ചലതനുശ്ചോപേക്ഷ്യ ദേഹസ്ഥിതിമ് ।
ബ്രഹ്മാത്മൈക്യമുപേത്യ തന്മയതയാ ചാഖണ്ഡവൃത്ത്യാഽനിശം
ബ്രഹ്മാനന്ദരസം പിബാത്മനി മുദാ ശൂന്യൈഃ കിമന്യൈര്ഭൃശമ് ॥ 378॥
(പാഠഭേദഃ - കിമന്യൈര്ഭ്രമൈഃ)
അനാത്മചിന്തനം ത്യക്ത്വാ കശ്മലം ദുഃഖകാരണമ് ।
ചിന്തയാത്മാനമാനന്ദരൂപം യന്മുക്തികാരണമ് ॥ 379॥
അനാത്മചിന്തനം ത്യക്ത്വാ കശ്മലം ദുഃഖകാരണമ് ।
ചിന്തയാത്മാനമാനന്ദരൂപം യന്മുക്തികാരണമ് ॥ 379॥
ഏഷ സ്വയഞ്ജ്യോതിരശേഷസാക്ഷീ
വിജ്ഞാനകോശോ വിലസത്യജസ്രമ് । വിജ്ഞാനകോശേ
ലക്ഷ്യം വിധായൈനമസദ്വിലക്ഷണ-
മഖണ്ഡവൃത്ത്യാഽഽത്മതയാഽനുഭാവയ ॥ 380॥
വിജ്ഞാനകോശോ വിലസത്യജസ്രമ് । വിജ്ഞാനകോശേ
ലക്ഷ്യം വിധായൈനമസദ്വിലക്ഷണ-
മഖണ്ഡവൃത്ത്യാഽഽത്മതയാഽനുഭാവയ ॥ 380॥
ഏതമച്ഛിന്നയാ വൃത്ത്യാ പ്രത്യയാന്തരശൂന്യയാ ।
ഉല്ലേഖയന്വിജാനീയാത്സ്വസ്വരൂപതയാ സ്ഫുടമ് ॥ 381॥
ഉല്ലേഖയന്വിജാനീയാത്സ്വസ്വരൂപതയാ സ്ഫുടമ് ॥ 381॥
അത്രാത്മത്വം ദൃഢീകുര്വന്നഹമാദിഷു സന്ത്യജന് ।
ഉദാസീനതയാ തേഷു തിഷ്ഠേത്സ്ഫുടഘടാദിവത് ॥ 382॥
ഉദാസീനതയാ തേഷു തിഷ്ഠേത്സ്ഫുടഘടാദിവത് ॥ 382॥
(പാഠഭേദഃ - തിഷ്ഠേദ്ഘടപടാദിവത്)
വിശുദ്ധമന്തഃകരണം സ്വരൂപേ
നിവേശ്യ സാക്ഷിണ്യവബോധമാത്രേ ।
ശനൈഃ ശനൈര്നിശ്ചലതാമുപാനയന്
പൂര്ണം സ്വമേവാനുവിലോകയേത്തതഃ ॥ 383॥
വിശുദ്ധമന്തഃകരണം സ്വരൂപേ
നിവേശ്യ സാക്ഷിണ്യവബോധമാത്രേ ।
ശനൈഃ ശനൈര്നിശ്ചലതാമുപാനയന്
പൂര്ണം സ്വമേവാനുവിലോകയേത്തതഃ ॥ 383॥
(പാഠഭേദഃ - പൂര്ണത്വമേവാനു)
ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണമനോഽഹമാദിഭിഃ
സ്വാജ്ഞാനക്ലൃപ്തൈരഖിലൈരുപാധിഭിഃ ।
വിമുക്തമാത്മാനമഖണ്ഡരൂപം
പൂര്ണം മഹാകാശമിവാവലോകയേത് ॥ 384॥
ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണമനോഽഹമാദിഭിഃ
സ്വാജ്ഞാനക്ലൃപ്തൈരഖിലൈരുപാധിഭിഃ ।
വിമുക്തമാത്മാനമഖണ്ഡരൂപം
പൂര്ണം മഹാകാശമിവാവലോകയേത് ॥ 384॥
ഘടകലശകുസൂലസൂചിമുഖ്യൈഃ
ഗഗനമുപാധിശതൈര്വിമുക്തമേകമ് ।
ഭവതി ന വിവിധം തഥൈവ ശുദ്ധം
പരമഹമാദിവിമുക്തമേകമേവ ॥ 385॥
ഗഗനമുപാധിശതൈര്വിമുക്തമേകമ് ।
ഭവതി ന വിവിധം തഥൈവ ശുദ്ധം
പരമഹമാദിവിമുക്തമേകമേവ ॥ 385॥
ബ്രഹ്മാദിസ്തമ്ബപര്യന്താ മൃഷാമാത്രാ ഉപാധയഃ । (പാഠഭേദഃ - ബ്രഹ്മാദ്യാഃ സ്തമ്ബ)
തതഃ പൂര്ണം സ്വമാത്മാനം പശ്യേദേകാത്മനാ സ്ഥിതമ് ॥ 386॥
തതഃ പൂര്ണം സ്വമാത്മാനം പശ്യേദേകാത്മനാ സ്ഥിതമ് ॥ 386॥
യത്ര ഭ്രാന്ത്യാ കല്പിതം തദ്വിവേകേ (പാഠഭേദഃ - യദ്വിവേകേ)
തത്തന്മാത്രം നൈവ തസ്മാദ്വിഭിന്നമ് ।
ഭ്രാന്തേര്നാശേ ഭാതി ദൃഷ്ടാഹിതത്ത്വം (പാഠഭേദഃ - ഭ്രാന്തിദൃഷ്ടാ)
രജ്ജുസ്തദ്വദ്വിശ്വമാത്മസ്വരൂപമ് ॥ 387॥
തത്തന്മാത്രം നൈവ തസ്മാദ്വിഭിന്നമ് ।
ഭ്രാന്തേര്നാശേ ഭാതി ദൃഷ്ടാഹിതത്ത്വം (പാഠഭേദഃ - ഭ്രാന്തിദൃഷ്ടാ)
രജ്ജുസ്തദ്വദ്വിശ്വമാത്മസ്വരൂപമ് ॥ 387॥
സ്വയം ബ്രഹ്മാ സ്വയം വിഷ്ണുഃ സ്വയമിന്ദ്രഃ സ്വയം ശിവഃ ।
സ്വയം വിശ്വമിദം സര്വം സ്വസ്മാദന്യന്ന കിഞ്ചന ॥ 388॥
സ്വയം വിശ്വമിദം സര്വം സ്വസ്മാദന്യന്ന കിഞ്ചന ॥ 388॥
അന്തഃ സ്വയം ചാപി ബഹിഃ സ്വയം ച
സ്വയം പുരസ്താത് സ്വയമേവ പശ്ചാത് ।
സ്വയം ഹ്യാവാച്യാം സ്വയമപ്യുദീച്യാം (പാഠഭേദഃ - ഹ്യവാച്യാം)
തഥോപരിഷ്ടാത്സ്വയമപ്യധസ്താത് ॥ 389॥
സ്വയം പുരസ്താത് സ്വയമേവ പശ്ചാത് ।
സ്വയം ഹ്യാവാച്യാം സ്വയമപ്യുദീച്യാം (പാഠഭേദഃ - ഹ്യവാച്യാം)
തഥോപരിഷ്ടാത്സ്വയമപ്യധസ്താത് ॥ 389॥
തരങ്ഗഫേനഭ്രമബുദ്ബുദാദി
സര്വം സ്വരൂപേണ ജലം യഥാ തഥാ ।
ചിദേവ ദേഹാദ്യഹമന്തമേതത്
സര്വം ചിദേവൈകരസം വിശുദ്ധമ് ॥ 390॥
സര്വം സ്വരൂപേണ ജലം യഥാ തഥാ ।
ചിദേവ ദേഹാദ്യഹമന്തമേതത്
സര്വം ചിദേവൈകരസം വിശുദ്ധമ് ॥ 390॥
സദേവേദം സര്വം ജഗദവഗതം വാങ്മനസയോഃ
സതോഽന്യന്നാസ്ത്യേവ പ്രകൃതിപരസീമ്നി സ്ഥിതവതഃ ।
പൃഥക് കിം മൃത്സ്നായാഃ കലശഘടകുമ്ഭാദ്യവഗതം
വദത്യേഷ ഭ്രാന്തസ്ത്വമഹമിതി മായാമദിരയാ ॥ 391॥
സതോഽന്യന്നാസ്ത്യേവ പ്രകൃതിപരസീമ്നി സ്ഥിതവതഃ ।
പൃഥക് കിം മൃത്സ്നായാഃ കലശഘടകുമ്ഭാദ്യവഗതം
വദത്യേഷ ഭ്രാന്തസ്ത്വമഹമിതി മായാമദിരയാ ॥ 391॥
ക്രിയാസമഭിഹാരേണ യത്ര നാന്യദിതി ശ്രുതിഃ ।
ബ്രവീതി ദ്വൈതരാഹിത്യം മിഥ്യാധ്യാസനിവൃത്തയേ ॥ 392॥
ബ്രവീതി ദ്വൈതരാഹിത്യം മിഥ്യാധ്യാസനിവൃത്തയേ ॥ 392॥
ആകാശവന്നിര്മലനിര്വികല്പം (പാഠഭേദഃ - നിര്വികല്പ)
നിഃസീമനിഃസ്പന്ദനനിര്വികാരമ് ।
അന്തര്ബഹിഃശൂന്യമനന്യമദ്വയം
സ്വയം പരം ബ്രഹ്മ കിമസ്തി ബോധ്യമ് ॥ 393॥
നിഃസീമനിഃസ്പന്ദനനിര്വികാരമ് ।
അന്തര്ബഹിഃശൂന്യമനന്യമദ്വയം
സ്വയം പരം ബ്രഹ്മ കിമസ്തി ബോധ്യമ് ॥ 393॥
വക്തവ്യം കിമു വിദ്യതേഽത്ര ബഹുധാ ബ്രഹ്മൈവ ജീവഃ സ്വയം
ബ്രഹ്മൈതജ്ജഗദാതതം നു സകലം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയം ശ്രുതിഃ । (പാഠഭേദഃ - ജഗദാപരാണു സകലം)
ബ്രഹ്മൈവാഹമിതി പ്രബുദ്ധമതയഃ സന്ത്യക്തബാഹ്യാഃ സ്ഫുടം
ബ്രഹ്മീഭൂയ വസന്തി സന്തതചിദാനന്ദാത്മനൈതദ്ധ്രുവമ് ॥ 394॥
ബ്രഹ്മൈതജ്ജഗദാതതം നു സകലം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയം ശ്രുതിഃ । (പാഠഭേദഃ - ജഗദാപരാണു സകലം)
ബ്രഹ്മൈവാഹമിതി പ്രബുദ്ധമതയഃ സന്ത്യക്തബാഹ്യാഃ സ്ഫുടം
ബ്രഹ്മീഭൂയ വസന്തി സന്തതചിദാനന്ദാത്മനൈതദ്ധ്രുവമ് ॥ 394॥
(പാഠഭേദഃ - ആനന്ദാത്മനൈവ ധ്രുവമ്)
ജഹി മലമയകോശേഽഹന്ധിയോത്ഥാപിതാശാം
പ്രസഭമനിലകല്പേ ലിങ്ഗദേഹേഽപി പശ്ചാത് ।
നിഗമഗദിതകീര്തിം നിത്യമാനന്ദമൂര്തിം
സ്വയമിതി പരിചീയ ബ്രഹ്മരൂപേണ തിഷ്ഠ ॥ 395॥
ജഹി മലമയകോശേഽഹന്ധിയോത്ഥാപിതാശാം
പ്രസഭമനിലകല്പേ ലിങ്ഗദേഹേഽപി പശ്ചാത് ।
നിഗമഗദിതകീര്തിം നിത്യമാനന്ദമൂര്തിം
സ്വയമിതി പരിചീയ ബ്രഹ്മരൂപേണ തിഷ്ഠ ॥ 395॥
ശവാകാരം യാവദ്ഭജതി മനുജസ്താവദശുചിഃ
പരേഭ്യഃ സ്യാത്ക്ലേശോ ജനനമരണവ്യാധിനിലയഃ । (പാഠഭേദഃ - വ്യാധിനിരയാഃ)
യദാത്മാനം ശുദ്ധം കലയതി ശിവാകാരമചലമ്
തദാ തേഭ്യോ മുക്തോ ഭവതി ഹി തദാഹ ശ്രുതിരപി ॥ 396॥
പരേഭ്യഃ സ്യാത്ക്ലേശോ ജനനമരണവ്യാധിനിലയഃ । (പാഠഭേദഃ - വ്യാധിനിരയാഃ)
യദാത്മാനം ശുദ്ധം കലയതി ശിവാകാരമചലമ്
തദാ തേഭ്യോ മുക്തോ ഭവതി ഹി തദാഹ ശ്രുതിരപി ॥ 396॥
സ്വാത്മന്യാരോപിതാശേഷാഭാസവസ്തുനിരാസതഃ ।
സ്വയമേവ പരം ബ്രഹ്മ പൂര്ണമദ്വയമക്രിയമ് ॥ 397॥
സ്വയമേവ പരം ബ്രഹ്മ പൂര്ണമദ്വയമക്രിയമ് ॥ 397॥
സമാഹിതായാം സതി ചിത്തവൃത്തൌ
പരാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ ।
ന ദൃശ്യതേ കശ്ചിദയം വികല്പഃ
പ്രജല്പമാത്രഃ പരിശിഷ്യതേ യതഃ ॥ 398॥
പരാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ ।
ന ദൃശ്യതേ കശ്ചിദയം വികല്പഃ
പ്രജല്പമാത്രഃ പരിശിഷ്യതേ യതഃ ॥ 398॥
(പാഠഭേദഃ - തതഃ)
അസത്കല്പോ വികല്പോഽയം വിശ്വമിത്യേകവസ്തുനി ।
നിര്വികാരേ നിരാകാരേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 399॥
അസത്കല്പോ വികല്പോഽയം വിശ്വമിത്യേകവസ്തുനി ।
നിര്വികാരേ നിരാകാരേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 399॥
ദ്രഷ്ടുദര്ശനദൃശ്യാദിഭാവശൂന്യൈകവസ്തുനി । (പാഠഭേദഃ - ദ്രഷ്ടൃദര്ശന)
നിര്വികാരേ നിരാകാരേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 400॥
നിര്വികാരേ നിരാകാരേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 400॥
കല്പാര്ണവ ഇവാത്യന്തപരിപൂര്ണൈകവസ്തുനി ।
നിര്വികാരേ നിരാകാരേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 401॥
നിര്വികാരേ നിരാകാരേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 401॥
തേജസീവ തമോ യത്ര പ്രലീനം ഭ്രാന്തികാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - യത്ര വിലീനം)
അദ്വിതീയേ പരേ തത്ത്വേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 402॥
അദ്വിതീയേ പരേ തത്ത്വേ നിര്വിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 402॥
ഏകാത്മകേ പരേ തത്ത്വേ ഭേദവാര്താ കഥം വസേത് । (പാഠഭേദഃ - കഥം ഭവേത്)
സുഷുപ്തൌ സുഖമാത്രായാം ഭേദഃ കേനാവലോകിതഃ ॥ 403॥
സുഷുപ്തൌ സുഖമാത്രായാം ഭേദഃ കേനാവലോകിതഃ ॥ 403॥
ന ഹ്യസ്തി വിശ്വം പരതത്ത്വബോധാത്
സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ ।
കാലത്രയേ നാപ്യഹിരീക്ഷിതോ ഗുണേ
ന ഹ്യമ്ബുബിന്ദുര്മൃഗതൃഷ്ണികായാമ് ॥ 404॥
സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ ।
കാലത്രയേ നാപ്യഹിരീക്ഷിതോ ഗുണേ
ന ഹ്യമ്ബുബിന്ദുര്മൃഗതൃഷ്ണികായാമ് ॥ 404॥
മായാമാത്രമിദം ദ്വൈതമദ്വൈതം പരമാര്ഥതഃ ।
ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിഃ സാക്ഷാത്സുഷുപ്താവനുഭൂയതേ ॥ 405॥
ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിഃ സാക്ഷാത്സുഷുപ്താവനുഭൂയതേ ॥ 405॥
അനന്യത്വമധിഷ്ഠാനാദാരോപ്യസ്യ നിരീക്ഷിതമ് ।
പണ്ഡിതൈ രജ്ജുസര്പാദൌ വികല്പോ ഭ്രാന്തിജീവനഃ ॥ 406॥
പണ്ഡിതൈ രജ്ജുസര്പാദൌ വികല്പോ ഭ്രാന്തിജീവനഃ ॥ 406॥
ചിത്തമൂലോ വികല്പോഽയം ചിത്താഭാവേ ന കശ്ചന ।
അതശ്ചിത്തം സമാധേഹി പ്രത്യഗ്രൂപേ പരാത്മനി ॥ 407॥
അതശ്ചിത്തം സമാധേഹി പ്രത്യഗ്രൂപേ പരാത്മനി ॥ 407॥
കിമപി സതതബോധം കേവലാനന്ദരൂപം
നിരുപമമതിവേലം നിത്യമുക്തം നിരീഹമ് ।
നിരവധിഗഗനാഭം നിഷ്കലം നിര്വികല്പം
ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 408॥
നിരുപമമതിവേലം നിത്യമുക്തം നിരീഹമ് ।
നിരവധിഗഗനാഭം നിഷ്കലം നിര്വികല്പം
ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 408॥
പ്രകൃതിവികൃതിശൂന്യം ഭാവനാതീതഭാവം
സമരസമസമാനം മാനസമ്ബന്ധദൂരമ് ।
നിഗമവചനസിദ്ധം നിത്യമസ്മത്പ്രസിദ്ധം
ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 409॥
സമരസമസമാനം മാനസമ്ബന്ധദൂരമ് ।
നിഗമവചനസിദ്ധം നിത്യമസ്മത്പ്രസിദ്ധം
ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 409॥
അജരമമരമസ്താഭാവവസ്തുസ്വരൂപം (പാഠഭേദഃ - ഭാസവസ്തു)
സ്തിമിതസലിലരാശിപ്രഖ്യമാഖ്യാവിഹീനമ് ।
ശമിതഗുണവികാരം ശാശ്വതം ശാന്തമേകം
ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 410॥
സ്തിമിതസലിലരാശിപ്രഖ്യമാഖ്യാവിഹീനമ് ।
ശമിതഗുണവികാരം ശാശ്വതം ശാന്തമേകം
ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 410॥
സമാഹിതാന്തഃകരണഃ സ്വരൂപേ
വിലോകയാത്മാനമഖണ്ഡവൈഭവമ് ।
വിച്ഛിന്ദ്ധി ബന്ധം ഭവഗന്ധഗന്ധിതം (പാഠഭേദഃ - ഗന്ധഗന്ധിലം)
യത്നേന പുംസ്ത്വം സഫലീകുരുഷ്വ ॥ 411-
സര്വോപാധിവിനിര്മുക്തം സച്ചിദാനന്ദമദ്വയമ് ।
ഭാവയാത്മാനമാത്മസ്ഥം ന ഭൂയഃ കല്പസേഽധ്വനേ ॥ 412॥
വിലോകയാത്മാനമഖണ്ഡവൈഭവമ് ।
വിച്ഛിന്ദ്ധി ബന്ധം ഭവഗന്ധഗന്ധിതം (പാഠഭേദഃ - ഗന്ധഗന്ധിലം)
യത്നേന പുംസ്ത്വം സഫലീകുരുഷ്വ ॥ 411-
സര്വോപാധിവിനിര്മുക്തം സച്ചിദാനന്ദമദ്വയമ് ।
ഭാവയാത്മാനമാത്മസ്ഥം ന ഭൂയഃ കല്പസേഽധ്വനേ ॥ 412॥
ഛായേവ പുംസഃ പരിദൃശ്യമാന-
മാഭാസരൂപേണ ഫലാനുഭൂത്യാ ।
ശരീരമാരാച്ഛവവന്നിരസ്തം
പുനര്ന സന്ധത്ത ഇദം മഹാത്മാ ॥ 413॥
മാഭാസരൂപേണ ഫലാനുഭൂത്യാ ।
ശരീരമാരാച്ഛവവന്നിരസ്തം
പുനര്ന സന്ധത്ത ഇദം മഹാത്മാ ॥ 413॥
സതതവിമലബോധാനന്ദരൂപം സമേത്യ (പാഠഭേദഃ - സ്വമേത്യ)
ത്യജ ജഡമലരൂപോപാധിമേതം സുദൂരേ ।
അഥ പുനരപി നൈഷ സ്മര്യതാം വാന്തവസ്തു (പാഠഭേദഃ - പുനരപി നൈവ)
സ്മരണവിഷയഭൂതം കല്പതേ കുത്സനായ ॥ 414॥
ത്യജ ജഡമലരൂപോപാധിമേതം സുദൂരേ ।
അഥ പുനരപി നൈഷ സ്മര്യതാം വാന്തവസ്തു (പാഠഭേദഃ - പുനരപി നൈവ)
സ്മരണവിഷയഭൂതം കല്പതേ കുത്സനായ ॥ 414॥
സമൂലമേതത്പരിദാഹ്യ വഹ്നൌ (പാഠഭേദഃ - പരിദഹ്യ)
സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ ।
തതഃ സ്വയം നിത്യവിശുദ്ധബോധാ-
നന്ദാത്മനാ തിഷ്ഠതി വിദ്വരിഷ്ഠഃ ॥ 415॥
സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിര്വികല്പേ ।
തതഃ സ്വയം നിത്യവിശുദ്ധബോധാ-
നന്ദാത്മനാ തിഷ്ഠതി വിദ്വരിഷ്ഠഃ ॥ 415॥
പ്രാരബ്ധസൂത്രഗ്രഥിതം ശരീരം
പ്രയാതു വാ തിഷ്ഠതു ഗോരിവ സ്രക് ।
ന തത്പുനഃ പശ്യതി തത്ത്വവേത്താ-
ഽഽനന്ദാത്മനി ബ്രഹ്മണി ലീനവൃത്തിഃ ॥ 416॥
പ്രയാതു വാ തിഷ്ഠതു ഗോരിവ സ്രക് ।
ന തത്പുനഃ പശ്യതി തത്ത്വവേത്താ-
ഽഽനന്ദാത്മനി ബ്രഹ്മണി ലീനവൃത്തിഃ ॥ 416॥
അഖണ്ഡാനന്ദമാത്മാനം വിജ്ഞായ സ്വസ്വരൂപതഃ ।
കിമിച്ഛന് കസ്യ വാ ഹേതോര്ദേഹം പുഷ്ണാതി തത്ത്വവിത് ॥ 417॥
കിമിച്ഛന് കസ്യ വാ ഹേതോര്ദേഹം പുഷ്ണാതി തത്ത്വവിത് ॥ 417॥
സംസിദ്ധസ്യ ഫലം ത്വേതജ്ജീവന്മുക്തസ്യ യോഗിനഃ ।
ബഹിരന്തഃ സദാനന്ദരസാസ്വാദനമാത്മനി ॥ 418॥
ബഹിരന്തഃ സദാനന്ദരസാസ്വാദനമാത്മനി ॥ 418॥
വൈരാഗ്യസ്യ ഫലം ബോധോ ബോധസ്യോപരതിഃ ഫലമ് ।
സ്വാനന്ദാനുഭവാച്ഛാന്തിരേഷൈവോപരതേഃ ഫലമ് ॥ 419॥
സ്വാനന്ദാനുഭവാച്ഛാന്തിരേഷൈവോപരതേഃ ഫലമ് ॥ 419॥
യദ്യുത്തരോത്തരാഭാവഃ പൂര്വപൂര്വന്തു നിഷ്ഫലമ് ।
നിവൃത്തിഃ പരമാ തൃപ്തിരാനന്ദോഽനുപമഃ സ്വതഃ ॥ 420॥
നിവൃത്തിഃ പരമാ തൃപ്തിരാനന്ദോഽനുപമഃ സ്വതഃ ॥ 420॥
ദൃഷ്ടദുഃഖേഷ്വനുദ്വേഗോ വിദ്യായാഃ പ്രസ്തുതം ഫലമ് ।
യത്കൃതം ഭ്രാന്തിവേലായാം നാനാ കര്മ ജുഗുപ്സിതമ് ।
പശ്ചാന്നരോ വിവേകേന തത്കഥം കര്തുമര്ഹതി ॥ 421॥
യത്കൃതം ഭ്രാന്തിവേലായാം നാനാ കര്മ ജുഗുപ്സിതമ് ।
പശ്ചാന്നരോ വിവേകേന തത്കഥം കര്തുമര്ഹതി ॥ 421॥
വിദ്യാഫലം സ്യാദസതോ നിവൃത്തിഃ
പ്രവൃത്തിരജ്ഞാനഫലം തദീക്ഷിതമ് ।
തജ്ജ്ഞാജ്ഞയോര്യന്മൃഗതൃഷ്ണികാദൌ
നോചേദ്വിദാം ദൃഷ്ടഫലം കിമസ്മാത് ॥ 422॥
പ്രവൃത്തിരജ്ഞാനഫലം തദീക്ഷിതമ് ।
തജ്ജ്ഞാജ്ഞയോര്യന്മൃഗതൃഷ്ണികാദൌ
നോചേദ്വിദാം ദൃഷ്ടഫലം കിമസ്മാത് ॥ 422॥
(പാഠഭേദഃ - നോചേദ്വിദോ)
അജ്ഞാനഹൃദയഗ്രന്ഥേര്വിനാശോ യദ്യശേഷതഃ ।
അനിച്ഛോര്വിഷയഃ കിം നു പ്രവൃത്തേഃ കാരണം സ്വതഃ ॥ 423॥
അജ്ഞാനഹൃദയഗ്രന്ഥേര്വിനാശോ യദ്യശേഷതഃ ।
അനിച്ഛോര്വിഷയഃ കിം നു പ്രവൃത്തേഃ കാരണം സ്വതഃ ॥ 423॥
(പാഠഭേദഃ - വിദുഷഃ കിം)
വാസനാനുദയോ ഭോഗ്യേ വൈരാഗ്യസ്യ തദാവധിഃ ।
അഹമ്ഭാവോദയാഭാവോ ബോധസ്യ പരമാവധിഃ ।
ലീനവൃത്തൈരനുത്പത്തിര്മര്യാദോപരതേസ്തു സാ ॥ 424॥
വാസനാനുദയോ ഭോഗ്യേ വൈരാഗ്യസ്യ തദാവധിഃ ।
അഹമ്ഭാവോദയാഭാവോ ബോധസ്യ പരമാവധിഃ ।
ലീനവൃത്തൈരനുത്പത്തിര്മര്യാദോപരതേസ്തു സാ ॥ 424॥
(പാഠഭേദഃ - വൃത്തേര)
ബ്രഹ്മാകാരതയാ സദാ സ്ഥിതതയാ നിര്മുക്തബാഹ്യാര്ഥധീ-
രന്യാവേദിതഭോഗ്യഭോഗകലനോ നിദ്രാലുവദ്ബാലവത് ।
സ്വപ്നാലോകിതലോകവജ്ജഗദിദം പശ്യന്ക്വചില്ലബ്ധധീ-
രാസ്തേ കശ്ചിദനന്തപുണ്യഫലഭുഗ്ധന്യഃ സ മാന്യോ ഭുവി ॥ 425॥
ബ്രഹ്മാകാരതയാ സദാ സ്ഥിതതയാ നിര്മുക്തബാഹ്യാര്ഥധീ-
രന്യാവേദിതഭോഗ്യഭോഗകലനോ നിദ്രാലുവദ്ബാലവത് ।
സ്വപ്നാലോകിതലോകവജ്ജഗദിദം പശ്യന്ക്വചില്ലബ്ധധീ-
രാസ്തേ കശ്ചിദനന്തപുണ്യഫലഭുഗ്ധന്യഃ സ മാന്യോ ഭുവി ॥ 425॥
സ്ഥിതപ്രജ്ഞോ യതിരയം യഃ സദാനന്ദമശ്നുതേ ।
ബ്രഹ്മണ്യേവ വിലീനാത്മാ നിര്വികാരോ വിനിഷ്ക്രിയഃ ॥ 426॥
ബ്രഹ്മണ്യേവ വിലീനാത്മാ നിര്വികാരോ വിനിഷ്ക്രിയഃ ॥ 426॥
ബ്രഹ്മാത്മനോഃ ശോധിതയോരേകഭാവാവഗാഹിനീ ।
നിര്വികല്പാ ച ചിന്മാത്രാ വൃത്തിഃ പ്രജ്ഞേതി കഥ്യതേ ।
സുസ്ഥിതാഽസൌ ഭവേദ്യസ്യ സ്ഥിതപ്രജ്ഞഃ സ ഉച്യതേ ॥ 427॥
നിര്വികല്പാ ച ചിന്മാത്രാ വൃത്തിഃ പ്രജ്ഞേതി കഥ്യതേ ।
സുസ്ഥിതാഽസൌ ഭവേദ്യസ്യ സ്ഥിതപ്രജ്ഞഃ സ ഉച്യതേ ॥ 427॥
യസ്യ സ്ഥിതാ ഭവേത്പ്രജ്ഞാ യസ്യാനന്ദോ നിരന്തരഃ ।
പ്രപഞ്ചോ വിസ്മൃതപ്രായഃ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 428॥
പ്രപഞ്ചോ വിസ്മൃതപ്രായഃ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 428॥
ലീനധീരപി ജാഗര്തി ജാഗ്രദ്ധര്മവിവര്ജിതഃ ।
ബോധോ നിര്വാസനോ യസ്യ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 429॥
ബോധോ നിര്വാസനോ യസ്യ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 429॥
ശാന്തസംസാരകലനഃ കലാവാനപി നിഷ്കലഃ ।
യസ്യ ചിത്തം വിനിശ്ചിന്തം സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 430॥
യസ്യ ചിത്തം വിനിശ്ചിന്തം സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 430॥
(പാഠഭേദഃ - യഃ സചിത്തോഽപി നിശ്ചിത്തഃ)
വര്തമാനേഽപി ദേഹേഽസ്മിഞ്ഛായാവദനുവര്തിനി ।
അഹന്താമമതാഽഭാവോ ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 431॥
വര്തമാനേഽപി ദേഹേഽസ്മിഞ്ഛായാവദനുവര്തിനി ।
അഹന്താമമതാഽഭാവോ ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 431॥
അതീതാനനുസന്ധാനം ഭവിഷ്യദവിചാരണമ് ।
ഔദാസീന്യമപി പ്രാപ്തം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 432॥
ഔദാസീന്യമപി പ്രാപ്തം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 432॥
(പാഠഭേദഃ - പ്രാപ്തേ)
ഗുണദോഷവിശിഷ്ടേഽസ്മിന്സ്വഭാവേന വിലക്ഷണേ ।
സര്വത്ര സമദര്ശിത്വം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 433॥
ഗുണദോഷവിശിഷ്ടേഽസ്മിന്സ്വഭാവേന വിലക്ഷണേ ।
സര്വത്ര സമദര്ശിത്വം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 433॥
ഇഷ്ടാനിഷ്ടാര്ഥസമ്പ്രാപ്തൌ സമദര്ശിതയാഽഽത്മനി ।
ഉഭയത്രാവികാരിത്വം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 434॥
ഉഭയത്രാവികാരിത്വം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 434॥
ബ്രഹ്മാനന്ദരസാസ്വാദാസക്തചിത്തതയാ യതേഃ ।
അന്തര്ബഹിരവിജ്ഞാനം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 435॥
അന്തര്ബഹിരവിജ്ഞാനം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 435॥
ദേഹേന്ദ്രിയാദൌ കര്തവ്യേ മമാഹമ്ഭാവവര്ജിതഃ ।
ഔദാസീന്യേന യസ്തിഷ്ഠേത്സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 436॥
ഔദാസീന്യേന യസ്തിഷ്ഠേത്സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 436॥
(പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)
വിജ്ഞാത ആത്മനോ യസ്യ ബ്രഹ്മഭാവഃ ശ്രുതേര്ബലാത് ।
ഭവബന്ധവിനിര്മുക്തഃ സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 437॥
വിജ്ഞാത ആത്മനോ യസ്യ ബ്രഹ്മഭാവഃ ശ്രുതേര്ബലാത് ।
ഭവബന്ധവിനിര്മുക്തഃ സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 437॥
(പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)
ദേഹേന്ദ്രിയേഷ്വഹമ്ഭാവ ഇദമ്ഭാവസ്തദന്യകേ ।
യസ്യ നോ ഭവതഃ ക്വാപി സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 438॥
ദേഹേന്ദ്രിയേഷ്വഹമ്ഭാവ ഇദമ്ഭാവസ്തദന്യകേ ।
യസ്യ നോ ഭവതഃ ക്വാപി സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 438॥
ജീവേശോഭയസംസാരരൂപദുര്വാസനോജ്ഝിതാ ।
സാ സര്വദാ ഭവേദ്യസ്യ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥
ന പ്രത്യഗ്ബ്രഹ്മണോര്ഭേദം കദാപി ബ്രഹ്മസര്ഗയോഃ ।
പ്രജ്ഞയാ യോ വിജാനിതി സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 439॥
സാ സര്വദാ ഭവേദ്യസ്യ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥
ന പ്രത്യഗ്ബ്രഹ്മണോര്ഭേദം കദാപി ബ്രഹ്മസര്ഗയോഃ ।
പ്രജ്ഞയാ യോ വിജാനിതി സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 439॥
(പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)
സാധുഭിഃ പൂജ്യമാനേഽസ്മിന്പീഡ്യമാനേഽപി ദുര്ജനൈഃ ।
സമഭാവോ ഭവേദ്യസ്യ സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 440॥
സാധുഭിഃ പൂജ്യമാനേഽസ്മിന്പീഡ്യമാനേഽപി ദുര്ജനൈഃ ।
സമഭാവോ ഭവേദ്യസ്യ സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 440॥
(പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)
യത്ര പ്രവിഷ്ടാ വിഷയാഃ പരേരിതാ
നദീപ്രവാഹാ ഇവ വാരിരാശൌ ।
ലിനന്തി സന്മാത്രതയാ ന വിക്രിയാം
ഉത്പാദയന്ത്യേഷ യതിര്വിമുക്തഃ ॥ 441॥
യത്ര പ്രവിഷ്ടാ വിഷയാഃ പരേരിതാ
നദീപ്രവാഹാ ഇവ വാരിരാശൌ ।
ലിനന്തി സന്മാത്രതയാ ന വിക്രിയാം
ഉത്പാദയന്ത്യേഷ യതിര്വിമുക്തഃ ॥ 441॥
വിജ്ഞാതബ്രഹ്മതത്ത്വസ്യ യഥാപൂര്വം ന സംസൃതിഃ ।
അസ്തി ചേന്ന സ വിജ്ഞാതബ്രഹ്മഭാവോ ബഹിര്മുഖഃ ॥ 442॥
അസ്തി ചേന്ന സ വിജ്ഞാതബ്രഹ്മഭാവോ ബഹിര്മുഖഃ ॥ 442॥
പ്രാചീനവാസനാവേഗാദസൌ സംസരതീതി ചേത് ।
ന സദേകത്വവിജ്ഞാനാന്മന്ദീ ഭവതി വാസനാ ॥ 443॥
ന സദേകത്വവിജ്ഞാനാന്മന്ദീ ഭവതി വാസനാ ॥ 443॥
അത്യന്തകാമുകസ്യാപി വൃത്തിഃ കുണ്ഠതി മാതരി ।
തഥൈവ ബ്രഹ്മണി ജ്ഞാതേ പൂര്ണാനന്ദേ മനീഷിണഃ ॥ 444॥
തഥൈവ ബ്രഹ്മണി ജ്ഞാതേ പൂര്ണാനന്ദേ മനീഷിണഃ ॥ 444॥
നിദിധ്യാസനശീലസ്യ ബാഹ്യപ്രത്യയ ഈക്ഷ്യതേ ।
ബ്രവീതി ശ്രുതിരേതസ്യ പ്രാരബ്ധം ഫലദര്ശനാത് ॥ 445॥
ബ്രവീതി ശ്രുതിരേതസ്യ പ്രാരബ്ധം ഫലദര്ശനാത് ॥ 445॥
സുഖാദ്യനുഭവോ യാവത്താവത്പ്രാരബ്ധമിഷ്യതേ ।
ഫലോദയഃ ക്രിയാപൂര്വോ നിഷ്ക്രിയോ ന ഹി കുത്രചിത് ॥ 446॥
ഫലോദയഃ ക്രിയാപൂര്വോ നിഷ്ക്രിയോ ന ഹി കുത്രചിത് ॥ 446॥
അഹം ബ്രഹ്മേതി വിജ്ഞാനാത്കല്പകോടിശതാര്ജിതമ് ।
സഞ്ചിതം വിലയം യാതി പ്രബോധാത്സ്വപ്നകര്മവത് ॥ 447॥
സഞ്ചിതം വിലയം യാതി പ്രബോധാത്സ്വപ്നകര്മവത് ॥ 447॥
യത്കൃതം സ്വപ്നവേലായാം പുണ്യം വാ പാപമുല്ബണമ് ।
സുപ്തോത്ഥിതസ്യ കിന്തത്സ്യാത്സ്വര്ഗായ നരകായ വാ ॥ 448॥
സുപ്തോത്ഥിതസ്യ കിന്തത്സ്യാത്സ്വര്ഗായ നരകായ വാ ॥ 448॥
സ്വമസങ്ഗമുദാസീനം പരിജ്ഞായ നഭോ യഥാ ।
ന ശ്ലിഷ്യതി ച യത്കിഞ്ചിത്കദാചിദ്ഭാവികര്മഭിഃ ॥ 449॥
ന ശ്ലിഷ്യതി ച യത്കിഞ്ചിത്കദാചിദ്ഭാവികര്മഭിഃ ॥ 449॥
(പാഠഭേദഃ - ശ്ലിഷ്യതേ യതിഃ കിഞ്ചിത്)
ന നഭോ ഘടയോഗേന സുരാഗന്ധേന ലിപ്യതേ ।
തഥാത്മോപാധിയോഗേന തദ്ധര്മൈര്നൈവ ലിപ്യതേ ॥ 450॥
ന നഭോ ഘടയോഗേന സുരാഗന്ധേന ലിപ്യതേ ।
തഥാത്മോപാധിയോഗേന തദ്ധര്മൈര്നൈവ ലിപ്യതേ ॥ 450॥
ജ്ഞാനോദയാത്പുരാരബ്ധം കര്മജ്ഞാനാന്ന നശ്യതി ।
അദത്വാ സ്വഫലം ലക്ഷ്യമുദ്ദിശ്യോത്സൃഷ്ടബാണവത് ॥ 451॥
അദത്വാ സ്വഫലം ലക്ഷ്യമുദ്ദിശ്യോത്സൃഷ്ടബാണവത് ॥ 451॥
വ്യാഘ്രബുദ്ധ്യാ വിനിര്മുക്തോ ബാണഃ പശ്ചാത്തു ഗോമതൌ ।
ന തിഷ്ഠതി ഛിനത്യേവ ലക്ഷ്യം വേഗേന നിര്ഭരമ് ॥ 452॥
ന തിഷ്ഠതി ഛിനത്യേവ ലക്ഷ്യം വേഗേന നിര്ഭരമ് ॥ 452॥
പ്രാരബ്ധം ബലവത്തരം ഖലു വിദാം ഭോഗേന തസ്യ ക്ഷയഃ
സമ്യഗ്ജ്ഞാനഹുതാശനേന വിലയഃ പ്രാക്സഞ്ചിതാഗാമിനാമ് ।
ബ്രഹ്മാത്മൈക്യമവേക്ഷ്യ തന്മയതയാ യേ സര്വദാ സംസ്ഥിതാഃ
തേഷാം തത്ത്രിതയം നഹി ക്വചിദപി ബ്രഹ്മൈവ തേ നിര്ഗുണമ് ॥ 453॥
സമ്യഗ്ജ്ഞാനഹുതാശനേന വിലയഃ പ്രാക്സഞ്ചിതാഗാമിനാമ് ।
ബ്രഹ്മാത്മൈക്യമവേക്ഷ്യ തന്മയതയാ യേ സര്വദാ സംസ്ഥിതാഃ
തേഷാം തത്ത്രിതയം നഹി ക്വചിദപി ബ്രഹ്മൈവ തേ നിര്ഗുണമ് ॥ 453॥
ഉപാധിതാദാത്മ്യവിഹീനകേവല-
ബ്രഹ്മാത്മനൈവാത്മനി തിഷ്ഠതോ മുനേഃ ।
പ്രാരബ്ധസദ്ഭാവകഥാ ന യുക്താ
സ്വപ്നാര്ഥസമ്ബന്ധകഥേവ ജാഗ്രതഃ ॥ 454॥
ബ്രഹ്മാത്മനൈവാത്മനി തിഷ്ഠതോ മുനേഃ ।
പ്രാരബ്ധസദ്ഭാവകഥാ ന യുക്താ
സ്വപ്നാര്ഥസമ്ബന്ധകഥേവ ജാഗ്രതഃ ॥ 454॥
ന ഹി പ്രബുദ്ധഃ പ്രതിഭാസദേഹേ
ദേഹോപയോഗിന്യപി ച പ്രപഞ്ചേ ।
കരോത്യഹന്താം മമതാമിദന്താം
കിന്തു സ്വയം തിഷ്ഠതി ജാഗരേണ ॥ 455॥
ദേഹോപയോഗിന്യപി ച പ്രപഞ്ചേ ।
കരോത്യഹന്താം മമതാമിദന്താം
കിന്തു സ്വയം തിഷ്ഠതി ജാഗരേണ ॥ 455॥
ന തസ്യ മിഥ്യാര്ഥസമര്ഥനേച്ഛാ
ന സങ്ഗ്രഹസ്തജ്ജഗതോഽപി ദൃഷ്ടഃ ।
തത്രാനുവൃത്തിര്യദി ചേന്മൃഷാര്ഥേ
ന നിദ്രയാ മുക്ത ഇതീഷ്യതേ ധ്രുവമ് ॥ 456॥
ന സങ്ഗ്രഹസ്തജ്ജഗതോഽപി ദൃഷ്ടഃ ।
തത്രാനുവൃത്തിര്യദി ചേന്മൃഷാര്ഥേ
ന നിദ്രയാ മുക്ത ഇതീഷ്യതേ ധ്രുവമ് ॥ 456॥
തദ്വത്പരേ ബ്രഹ്മണി വര്തമാനഃ
സദാത്മനാ തിഷ്ഠതി നാന്യദീക്ഷതേ ।
സ്മൃതിര്യഥാ സ്വപ്നവിലോകിതാര്ഥേ
തഥാ വിദഃ പ്രാശനമോചനാദൌ ॥ 457॥
സദാത്മനാ തിഷ്ഠതി നാന്യദീക്ഷതേ ।
സ്മൃതിര്യഥാ സ്വപ്നവിലോകിതാര്ഥേ
തഥാ വിദഃ പ്രാശനമോചനാദൌ ॥ 457॥
കര്മണാ നിര്മിതോ ദേഹഃ പ്രാരബ്ധം തസ്യ കല്പ്യതാമ് ।
നാനാദേരാത്മനോ യുക്തം നൈവാത്മാ കര്മനിര്മിതഃ ॥ 458॥
നാനാദേരാത്മനോ യുക്തം നൈവാത്മാ കര്മനിര്മിതഃ ॥ 458॥
അജോ നിത്യഃ ശാശ്വത ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിരമോഘവാക് । (പാഠഭേദഃ - അജോ നിത്യ ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിരേഷാ ത്വമോഘവാക്)
തദാത്മനാ തിഷ്ഠതോഽസ്യ കുതഃ പ്രാരബ്ധകല്പനാ ॥ 459॥
തദാത്മനാ തിഷ്ഠതോഽസ്യ കുതഃ പ്രാരബ്ധകല്പനാ ॥ 459॥
പ്രാരബ്ധം സിധ്യതി തദാ യദാ ദേഹാത്മനാ സ്ഥിതിഃ ।
ദേഹാത്മഭാവോ നൈവേഷ്ടഃ പ്രാരബ്ധം ത്യജ്യതാമതഃ ॥ 460॥
ദേഹാത്മഭാവോ നൈവേഷ്ടഃ പ്രാരബ്ധം ത്യജ്യതാമതഃ ॥ 460॥
ശരീരസ്യാപി പ്രാരബ്ധകല്പനാ ഭ്രാന്തിരേവ ഹി ।
അധ്യസ്തസ്യ കുതഃ സത്ത്വമസത്യസ്യ കുതോ ജനിഃ । (പാഠഭേദഃ - സത്ത്വമസത്ത്വസ്യ)
അജാതസ്യ കുതോ നാശഃ പ്രാരബ്ധമസതഃ കുതഃ ॥ 461॥
അധ്യസ്തസ്യ കുതഃ സത്ത്വമസത്യസ്യ കുതോ ജനിഃ । (പാഠഭേദഃ - സത്ത്വമസത്ത്വസ്യ)
അജാതസ്യ കുതോ നാശഃ പ്രാരബ്ധമസതഃ കുതഃ ॥ 461॥
ജ്ഞാനേനാജ്ഞാനകാര്യസ്യ സമൂലസ്യ ലയോ യദി ।
തിഷ്ഠത്യയം കഥം ദേഹ ഇതി ശങ്കാവതോ ജഡാന് ॥ 462॥
തിഷ്ഠത്യയം കഥം ദേഹ ഇതി ശങ്കാവതോ ജഡാന് ॥ 462॥
സമാധാതും ബാഹ്യദൃഷ്ട്യാ പ്രാരബ്ധം വദതി ശ്രുതിഃ ।
ന തു ദേഹാദിസത്യത്വബോധനായ വിപശ്ചിതാമ് ।
യതഃ ശ്രുതേരഭിപ്രായഃ പരമാര്ഥൈകഗോചരഃ ॥ 463॥
ന തു ദേഹാദിസത്യത്വബോധനായ വിപശ്ചിതാമ് ।
യതഃ ശ്രുതേരഭിപ്രായഃ പരമാര്ഥൈകഗോചരഃ ॥ 463॥
പരിപൂര്ണമനാദ്യന്തമപ്രമേയമവിക്രിയമ് ।
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 464॥
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 464॥
സദ്ഘനം ചിദ്ഘനം നിത്യമാനന്ദഘനമക്രിയമ് ।
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 465॥
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 465॥
പ്രത്യഗേകരസം പൂര്ണമനന്തം സര്വതോമുഖമ് ।
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 466॥
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 466॥
അഹേയമനുപാദേയമനാദേയമനാശ്രയമ് । മനാധേയമനാ
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 467॥
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 467॥
നിര്ഗുണം നിഷ്കലം സൂക്ഷ്മം നിര്വികല്പം നിരഞ്ജനമ് ।
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 468॥
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 468॥
അനിരൂപ്യ സ്വരൂപം യന്മനോവാചാമഗോചരമ് ।
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 469॥
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 469॥
സത്സമൃദ്ധം സ്വതഃസിദ്ധം ശുദ്ധം ബുദ്ധമനീദൃശമ് ।
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 470॥
ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിഞ്ചന ॥ 470॥
നിരസ്തരാഗാ വിനിരസ്തഭോഗാഃ (പാഠഭേദഃ - നിരപാസ്തഭോഗാഃ)
ശാന്താഃ സുദാന്താ യതയോ മഹാന്തഃ ।
വിജ്ഞായ തത്ത്വം പരമേതദന്തേ
പ്രാപ്താഃ പരാം നിര്വൃതിമാത്മയോഗാത് ॥ 471॥
ശാന്താഃ സുദാന്താ യതയോ മഹാന്തഃ ।
വിജ്ഞായ തത്ത്വം പരമേതദന്തേ
പ്രാപ്താഃ പരാം നിര്വൃതിമാത്മയോഗാത് ॥ 471॥
ഭവാനപീദം പരതത്ത്വമാത്മനഃ
സ്വരൂപമാനന്ദഘനം വിചാര്യ । (പാഠഭേദഃ - നിചായ്യ)
വിധൂയ മോഹം സ്വമനഃപ്രകല്പിതം
മുക്തഃ കൃതാര്ഥോ ഭവതു പ്രബുദ്ധഃ ॥ 472॥
സ്വരൂപമാനന്ദഘനം വിചാര്യ । (പാഠഭേദഃ - നിചായ്യ)
വിധൂയ മോഹം സ്വമനഃപ്രകല്പിതം
മുക്തഃ കൃതാര്ഥോ ഭവതു പ്രബുദ്ധഃ ॥ 472॥
സമാധിനാ സാധുവിനിശ്ചലാത്മനാ (പാഠഭേദഃ - സുനിശ്ചലാത്മനാ)
പശ്യാത്മതത്ത്വം സ്ഫുടബോധചക്ഷുഷാ ।
നിഃസംശയം സമ്യഗവേക്ഷിതശ്ചേ-
ച്ഛ്രുതഃ പദാര്ഥോ ന പുനര്വികല്പ്യതേ ॥ 473॥
പശ്യാത്മതത്ത്വം സ്ഫുടബോധചക്ഷുഷാ ।
നിഃസംശയം സമ്യഗവേക്ഷിതശ്ചേ-
ച്ഛ്രുതഃ പദാര്ഥോ ന പുനര്വികല്പ്യതേ ॥ 473॥
(പാഠഭേദഃ - പുനര്വികല്പതേ)
സ്വസ്യാവിദ്യാബന്ധസമ്ബന്ധമോക്ഷാ-
ത്സത്യജ്ഞാനാനന്ദരൂപാത്മലബ്ധൌ ।
ശാസ്ത്രം യുക്തിര്ദേശികോക്തിഃ പ്രമാണം
ചാന്തഃസിദ്ധാ സ്വാനുഭൂതിഃ പ്രമാണമ് ॥ 474॥
സ്വസ്യാവിദ്യാബന്ധസമ്ബന്ധമോക്ഷാ-
ത്സത്യജ്ഞാനാനന്ദരൂപാത്മലബ്ധൌ ।
ശാസ്ത്രം യുക്തിര്ദേശികോക്തിഃ പ്രമാണം
ചാന്തഃസിദ്ധാ സ്വാനുഭൂതിഃ പ്രമാണമ് ॥ 474॥
ബന്ധോ മോക്ഷശ്ച തൃപ്തിശ്ച ചിന്താഽഽരോഗ്യക്ഷുധാദയഃ ।
സ്വേനൈവ വേദ്യാ യജ്ജ്ഞാനം പരേഷാമാനുമാനികമ് ॥ 475॥
സ്വേനൈവ വേദ്യാ യജ്ജ്ഞാനം പരേഷാമാനുമാനികമ് ॥ 475॥
തടസ്ഥിതാ ബോധയന്തി ഗുരവഃ ശ്രുതയോ യഥാ ।
പ്രജ്ഞയൈവ തരേദ്വിദ്വാനീശ്വരാനുഗൃഹീതയാ ॥ 476॥
പ്രജ്ഞയൈവ തരേദ്വിദ്വാനീശ്വരാനുഗൃഹീതയാ ॥ 476॥
സ്വാനുഭൂത്യാ സ്വയം ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമഖണ്ഡിതമ് ।
സംസിദ്ധഃ സമ്മുഖം തിഷ്ഠേന്നിര്വികല്പാത്മനാഽഽത്മനി ॥ 477॥
സംസിദ്ധഃ സമ്മുഖം തിഷ്ഠേന്നിര്വികല്പാത്മനാഽഽത്മനി ॥ 477॥
(പാഠഭേദഃ - സുസുഖം തിഷ്ഠേന്)
വേദാന്തസിദ്ധാന്തനിരുക്തിരേഷാ
ബ്രഹ്മൈവ ജീവഃ സകലം ജഗച്ച ।
അഖണ്ഡരൂപസ്ഥിതിരേവ മോക്ഷോ
ബ്രഹ്മാദ്വിതീയേ ശ്രുതയഃ പ്രമാണമ് ॥ 478॥
വേദാന്തസിദ്ധാന്തനിരുക്തിരേഷാ
ബ്രഹ്മൈവ ജീവഃ സകലം ജഗച്ച ।
അഖണ്ഡരൂപസ്ഥിതിരേവ മോക്ഷോ
ബ്രഹ്മാദ്വിതീയേ ശ്രുതയഃ പ്രമാണമ് ॥ 478॥
(പാഠഭേദഃ - ബ്രഹ്മാദ്വിതീയം)
ഇതി ഗുരുവചനാച്ഛ്രുതിപ്രമാണാത്
പരമവഗമ്യ സതത്ത്വമാത്മയുക്ത്യാ ।
പ്രശമിതകരണഃ സമാഹിതാത്മാ
ക്വചിദചലാകൃതിരാത്മനിഷ്ഠതോഽഭൂത് ॥ 479॥
ഇതി ഗുരുവചനാച്ഛ്രുതിപ്രമാണാത്
പരമവഗമ്യ സതത്ത്വമാത്മയുക്ത്യാ ।
പ്രശമിതകരണഃ സമാഹിതാത്മാ
ക്വചിദചലാകൃതിരാത്മനിഷ്ഠതോഽഭൂത് ॥ 479॥
(പാഠഭേദഃ - ആത്മനിഷ്ഠിതോ)
കിഞ്ചിത്കാലം സമാധായ പരേ ബ്രഹ്മണി മാനസമ് । (പാഠഭേദഃ - കഞ്ചിത്കാലം)
ഉത്ഥായ പരമാനന്ദാദിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 480॥
കിഞ്ചിത്കാലം സമാധായ പരേ ബ്രഹ്മണി മാനസമ് । (പാഠഭേദഃ - കഞ്ചിത്കാലം)
ഉത്ഥായ പരമാനന്ദാദിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 480॥
(പാഠഭേദഃ - വ്യുത്ഥായ)
ബുദ്ധിര്വിനഷ്ടാ ഗലിതാ പ്രവൃത്തിഃ
ബ്രഹ്മാത്മനോരേകതയാഽധിഗത്യാ ।
ഇദം ന ജാനേഽപ്യനിദം ന ജാനേ
കിം വാ കിയദ്വാ സുഖമസ്ത്യപാരമ് ॥ 481॥
ബുദ്ധിര്വിനഷ്ടാ ഗലിതാ പ്രവൃത്തിഃ
ബ്രഹ്മാത്മനോരേകതയാഽധിഗത്യാ ।
ഇദം ന ജാനേഽപ്യനിദം ന ജാനേ
കിം വാ കിയദ്വാ സുഖമസ്ത്യപാരമ് ॥ 481॥
(പാഠഭേദഃ - സുഖമസ്യ പാരമ്)
വാചാ വക്തുമശക്യമേവ മനസാ മന്തും ന വാ ശക്യതേ
സ്വാനന്ദാമൃതപൂരപൂരിതപരബ്രഹ്മാമ്ബുധേര്വൈഭവമ് ।
അമ്ഭോരാശിവിശീര്ണവാര്ഷികശിലാഭാവം ഭജന്മേ മനോ
യസ്യാംശാംശലവേ വിലീനമധുനാഽഽനന്ദാത്മനാ നിര്വൃതമ് ॥ 482॥
വാചാ വക്തുമശക്യമേവ മനസാ മന്തും ന വാ ശക്യതേ
സ്വാനന്ദാമൃതപൂരപൂരിതപരബ്രഹ്മാമ്ബുധേര്വൈഭവമ് ।
അമ്ഭോരാശിവിശീര്ണവാര്ഷികശിലാഭാവം ഭജന്മേ മനോ
യസ്യാംശാംശലവേ വിലീനമധുനാഽഽനന്ദാത്മനാ നിര്വൃതമ് ॥ 482॥
ക്വ ഗതം കേന വാ നീതം കുത്ര ലീനമിദം ജഗത് ।
അധുനൈവ മയാ ദൃഷ്ടം നാസ്തി കിം മഹദദ്ഭുതമ് ॥ 483॥
അധുനൈവ മയാ ദൃഷ്ടം നാസ്തി കിം മഹദദ്ഭുതമ് ॥ 483॥
കിം ഹേയം കിമുപാദേയം കിമന്യത്കിം വിലക്ഷണമ് ।
അഖണ്ഡാനന്ദപീയൂഷപൂര്ണേ ബ്രഹ്മമഹാര്ണവേ ॥ 484॥
അഖണ്ഡാനന്ദപീയൂഷപൂര്ണേ ബ്രഹ്മമഹാര്ണവേ ॥ 484॥
ന കിഞ്ചിദത്ര പശ്യാമി ന ശഋണോമി ന വേദ്മ്യഹമ് ।
സ്വാത്മനൈവ സദാനന്ദരൂപേണാസ്മി വിലക്ഷണഃ ॥ 485॥
സ്വാത്മനൈവ സദാനന്ദരൂപേണാസ്മി വിലക്ഷണഃ ॥ 485॥
നമോ നമസ്തേ ഗുരവേ മഹാത്മനേ
വിമുക്തസങ്ഗായ സദുത്തമായ ।
നിത്യാദ്വയാനന്ദരസസ്വരൂപിണേ
ഭൂമ്നേ സദാഽപാരദയാമ്ബുധാമ്നേ ॥ 486॥
വിമുക്തസങ്ഗായ സദുത്തമായ ।
നിത്യാദ്വയാനന്ദരസസ്വരൂപിണേ
ഭൂമ്നേ സദാഽപാരദയാമ്ബുധാമ്നേ ॥ 486॥
യത്കടാക്ഷശശിസാന്ദ്രചന്ദ്രികാ-
പാതധൂതഭവതാപജശ്രമഃ ।
പ്രാപ്തവാനഹമഖണ്ഡവൈഭവാ-
നന്ദമാത്മപദമക്ഷയം ക്ഷണാത് ॥ 487॥
പാതധൂതഭവതാപജശ്രമഃ ।
പ്രാപ്തവാനഹമഖണ്ഡവൈഭവാ-
നന്ദമാത്മപദമക്ഷയം ക്ഷണാത് ॥ 487॥
ധന്യോഽഹം കൃതകൃത്യോഽഹം വിമുക്തോഽഹം ഭവഗ്രഹാത് ।
നിത്യാനന്ദസ്വരൂപോഽഹം പൂര്ണോഽഹം ത്വദനുഗ്രഹാത് ॥ 488॥
നിത്യാനന്ദസ്വരൂപോഽഹം പൂര്ണോഽഹം ത്വദനുഗ്രഹാത് ॥ 488॥
അസങ്ഗോഽഹമനങ്ഗോഽഹമലിങ്ഗോഽഹമഭങ്ഗുരഃ ।
പ്രശാന്തോഽഹമനന്തോഽഹമമലോഽഹം ചിരന്തനഃ ॥ 489॥
പ്രശാന്തോഽഹമനന്തോഽഹമമലോഽഹം ചിരന്തനഃ ॥ 489॥
(പാഠഭേദഃ - ഽഹമതാന്തോഽഹം)
അകര്താഹമഭോക്താഹമവികാരോഽഹമക്രിയഃ ।
ശുദ്ധബോധസ്വരൂപോഽഹം കേവലോഽഹം സദാശിവഃ ॥ 490॥
അകര്താഹമഭോക്താഹമവികാരോഽഹമക്രിയഃ ।
ശുദ്ധബോധസ്വരൂപോഽഹം കേവലോഽഹം സദാശിവഃ ॥ 490॥
ദ്രഷ്ടുഃ ശ്രോതുര്വക്തുഃ കര്തുര്ഭോക്തുര്വിഭിന്ന ഏവാഹമ് ।
നിത്യനിരന്തരനിഷ്ക്രിയനിഃസീമാസങ്ഗപൂര്ണബോധാത്മാ ॥ 491॥
നിത്യനിരന്തരനിഷ്ക്രിയനിഃസീമാസങ്ഗപൂര്ണബോധാത്മാ ॥ 491॥
നാഹമിദം നാഹമദോഽപ്യുഭയോരവഭാസകം പരം ശുദ്ധമ് ।
ബാഹ്യാഭ്യന്തരശൂന്യം പൂര്ണം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയമേവാഹമ് ॥ 492॥
ബാഹ്യാഭ്യന്തരശൂന്യം പൂര്ണം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയമേവാഹമ് ॥ 492॥
നിരുപമമനാദിതത്ത്വം ത്വമഹമിദമദ ഇതി കല്പനാദൂരമ് ।
നിത്യാനന്ദൈകരസം സത്യം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയമേവാഹമ് ॥ 493॥
നിത്യാനന്ദൈകരസം സത്യം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയമേവാഹമ് ॥ 493॥
നാരായണോഽഹം നരകാന്തകോഽഹം
പുരാന്തകോഽഹം പുരുഷോഽഹമീശഃ ।
അഖണ്ഡബോധോഽഹമശേഷസാക്ഷീ
നിരീശ്വരോഽഹം നിരഹം ച നിര്മമഃ ॥ 494॥
പുരാന്തകോഽഹം പുരുഷോഽഹമീശഃ ।
അഖണ്ഡബോധോഽഹമശേഷസാക്ഷീ
നിരീശ്വരോഽഹം നിരഹം ച നിര്മമഃ ॥ 494॥
സര്വേഷു ഭൂതേഷ്വഹമേവ സംസ്ഥിതോ
ജ്ഞാനാത്മനാഽന്തര്ബഹിരാശ്രയഃ സന് ।
ഭോക്താ ച ഭോഗ്യം സ്വയമേവ സര്വം
യദ്യത്പൃഥഗ്ദൃഷ്ടമിദന്തയാ പുരാ ॥ 495॥
ജ്ഞാനാത്മനാഽന്തര്ബഹിരാശ്രയഃ സന് ।
ഭോക്താ ച ഭോഗ്യം സ്വയമേവ സര്വം
യദ്യത്പൃഥഗ്ദൃഷ്ടമിദന്തയാ പുരാ ॥ 495॥
മയ്യഖണ്ഡസുഖാമ്ഭോധൌ ബഹുധാ വിശ്വവീചയഃ ।
ഉത്പദ്യന്തേ വിലീയന്തേ മായാമാരുതവിഭ്രമാത് ॥ 496॥
ഉത്പദ്യന്തേ വിലീയന്തേ മായാമാരുതവിഭ്രമാത് ॥ 496॥
സ്ഥുലാദിഭാവാ മയി കല്പിതാ ഭ്രമാ-
ദാരോപിതാനുസ്ഫുരണേന ലോകൈഃ ।
കാലേ യഥാ കല്പകവത്സരായ-
ണര്ത്വാദയോ നിഷ്കലനിര്വികല്പേ ॥ 497॥
ദാരോപിതാനുസ്ഫുരണേന ലോകൈഃ ।
കാലേ യഥാ കല്പകവത്സരായ-
ണര്ത്വാദയോ നിഷ്കലനിര്വികല്പേ ॥ 497॥
ആരോപിതം നാശ്രയദൂഷകം ഭവേത്
കദാപി മൂഢൈരതിദോഷദൂഷിതൈഃ । മൂഢൈര്മതി
നാര്ദ്രീകരോത്യൂഷരഭൂമിഭാഗം
മരീചികാവാരി മഹാപ്രവാഹഃ ॥ 498॥
കദാപി മൂഢൈരതിദോഷദൂഷിതൈഃ । മൂഢൈര്മതി
നാര്ദ്രീകരോത്യൂഷരഭൂമിഭാഗം
മരീചികാവാരി മഹാപ്രവാഹഃ ॥ 498॥
ആകാശവല്ലേപവിദൂരഗോഽഹം (പാഠഭേദഃ - ആകാശവത് കല്പവി)
ആദിത്യവദ്ഭാസ്യവിലക്ഷണോഽഹമ് ।
അഹാര്യവന്നിത്യവിനിശ്ചലോഽഹം
അമ്ഭോധിവത്പാരവിവര്ജിതോഽഹമ് ॥ 499॥
ആദിത്യവദ്ഭാസ്യവിലക്ഷണോഽഹമ് ।
അഹാര്യവന്നിത്യവിനിശ്ചലോഽഹം
അമ്ഭോധിവത്പാരവിവര്ജിതോഽഹമ് ॥ 499॥
ന മേ ദേഹേന സമ്ബന്ധോ മേഘേനേവ വിഹായസഃ ।
അതഃ കുതോ മേ തദ്ധര്മാ ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തയഃ ॥ 500॥
അതഃ കുതോ മേ തദ്ധര്മാ ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തയഃ ॥ 500॥
ഉപാധിരായാതി സ ഏവ ഗച്ഛതി
സ ഏവ കര്മാണി കരോതി ഭുങ്ക്തേ ।
സ ഏവ ജീര്യന് മ്രിയതേ സദാഹം (പാഠഭേദഃ - ഏവ ജീവന്)
കുലാദ്രിവന്നിശ്ചല ഏവ സംസ്ഥിതഃ ॥ 501॥
സ ഏവ കര്മാണി കരോതി ഭുങ്ക്തേ ।
സ ഏവ ജീര്യന് മ്രിയതേ സദാഹം (പാഠഭേദഃ - ഏവ ജീവന്)
കുലാദ്രിവന്നിശ്ചല ഏവ സംസ്ഥിതഃ ॥ 501॥
ന മേ പ്രവൃത്തിര്ന ച മേ നിവൃത്തിഃ
സദൈകരൂപസ്യ നിരംശകസ്യ ।
ഏകാത്മകോ യോ നിവിഡോ നിരന്തരോ (പാഠഭേദഃ - നിബിഡോ)
വ്യോമേവ പൂര്ണഃ സ കഥം നു ചേഷ്ടതേ ॥ 502॥
സദൈകരൂപസ്യ നിരംശകസ്യ ।
ഏകാത്മകോ യോ നിവിഡോ നിരന്തരോ (പാഠഭേദഃ - നിബിഡോ)
വ്യോമേവ പൂര്ണഃ സ കഥം നു ചേഷ്ടതേ ॥ 502॥
പുണ്യാനി പാപാനി നിരിന്ദ്രിയസ്യ
നിശ്ചേതസോ നിര്വികൃതേര്നിരാകൃതേഃ ।
കുതോ മമാഖണ്ഡസുഖാനുഭൂതേഃ
ബ്രൂതേ ഹ്യനന്വാഗതമിത്യപി ശ്രുതിഃ ॥ 503॥
നിശ്ചേതസോ നിര്വികൃതേര്നിരാകൃതേഃ ।
കുതോ മമാഖണ്ഡസുഖാനുഭൂതേഃ
ബ്രൂതേ ഹ്യനന്വാഗതമിത്യപി ശ്രുതിഃ ॥ 503॥
ഛായയാ സ്പൃഷ്ടമുഷ്ണം വാ ശീതം വാ സുഷ്ഠു ദുഃഷ്ഠു വാ ।
ന സ്പൃശത്യേവ യത്കിഞ്ചിത്പുരുഷം തദ്വിലക്ഷണമ് ॥ 504॥
ന സ്പൃശത്യേവ യത്കിഞ്ചിത്പുരുഷം തദ്വിലക്ഷണമ് ॥ 504॥
ന സാക്ഷിണം സാക്ഷ്യധര്മാഃ സംസ്പൃശന്തി വിലക്ഷണമ് ।
അവികാരമുദാസീനം ഗൃഹധര്മാഃ പ്രദീപവത് ।
ദേഹേന്ദ്രിയമനോധര്മാ നൈവാത്മാനം സ്പൃശന്ത്യഹോ ॥ 505॥
അവികാരമുദാസീനം ഗൃഹധര്മാഃ പ്രദീപവത് ।
ദേഹേന്ദ്രിയമനോധര്മാ നൈവാത്മാനം സ്പൃശന്ത്യഹോ ॥ 505॥
ഏക്ഷ്ത്ര
രവേര്യഥാ കര്മണി സാക്ഷിഭാവോ
വഹ്നേര്യഥാ ദാഹനിയാമകത്വമ് । (പാഠഭേദഃ - വാഽയസി ദാഹകത്വമ്)
രജ്ജോര്യഥാഽഽരോപിതവസ്തുസങ്ഗഃ
തഥൈവ കൂടസ്ഥചിദാത്മനോ മേ ॥ 506॥
രവേര്യഥാ കര്മണി സാക്ഷിഭാവോ
വഹ്നേര്യഥാ ദാഹനിയാമകത്വമ് । (പാഠഭേദഃ - വാഽയസി ദാഹകത്വമ്)
രജ്ജോര്യഥാഽഽരോപിതവസ്തുസങ്ഗഃ
തഥൈവ കൂടസ്ഥചിദാത്മനോ മേ ॥ 506॥
കര്താപി വാ കാരയിതാപി നാഹം
ഭോക്താപി വാ ഭോജയിതാപി നാഹമ് ।
ദ്രഷ്ടാപി വാ ദര്ശയിതാപി നാഹം
സോഽഹം സ്വയഞ്ജ്യോതിരനീദൃഗാത്മാ ॥ 507॥
ഭോക്താപി വാ ഭോജയിതാപി നാഹമ് ।
ദ്രഷ്ടാപി വാ ദര്ശയിതാപി നാഹം
സോഽഹം സ്വയഞ്ജ്യോതിരനീദൃഗാത്മാ ॥ 507॥
ചലത്യുപാധൌ പ്രതിബിമ്ബലൌല്യ-
മൌപാധികം മൂഢധിയോ നയന്തി ।
സ്വബിമ്ബഭൂതം രവിവദ്വിനിഷ്ക്രിയം
കര്താസ്മി ഭോക്താസ്മി ഹതോഽസ്മി ഹേതി ॥ 508॥
മൌപാധികം മൂഢധിയോ നയന്തി ।
സ്വബിമ്ബഭൂതം രവിവദ്വിനിഷ്ക്രിയം
കര്താസ്മി ഭോക്താസ്മി ഹതോഽസ്മി ഹേതി ॥ 508॥
ജലേ വാപി സ്ഥലേ വാപി ലുഠത്വേഷ ജഡാത്മകഃ ।
നാഹം വിലിപ്യേ തദ്ധര്മൈര്ഘടധര്മൈര്നഭോ യഥാ ॥ 509॥
നാഹം വിലിപ്യേ തദ്ധര്മൈര്ഘടധര്മൈര്നഭോ യഥാ ॥ 509॥
കര്തൃത്വഭോക്തൃത്വഖലത്വമത്തതാ-
ജഡത്വബദ്ധത്വവിമുക്തതാദയഃ ।
ബുദ്ധേര്വികല്പാ ന തു സന്തി വസ്തുതഃ
സ്വസ്മിന്പരേ ബ്രഹ്മണി കേവലേഽദ്വയേ ॥ 510॥
ജഡത്വബദ്ധത്വവിമുക്തതാദയഃ ।
ബുദ്ധേര്വികല്പാ ന തു സന്തി വസ്തുതഃ
സ്വസ്മിന്പരേ ബ്രഹ്മണി കേവലേഽദ്വയേ ॥ 510॥
സന്തു വികാരാഃ പ്രകൃതേര്ദശധാ ശതധാ സഹസ്രധാ വാപി ।
കിം മേഽസങ്ഗചിതസ്തൈര്ന ഘനഃ ക്വചിദമ്ബരം സ്പൃശതി ॥ 511॥
കിം മേഽസങ്ഗചിതസ്തൈര്ന ഘനഃ ക്വചിദമ്ബരം സ്പൃശതി ॥ 511॥
(പാഠഭേദഃ - തൈഃ കിം മേഽസങ്ഗചിതേര്ന ഹ്യമ്ബുദഡമ്ബരോഽമ്ബരം)
അവ്യക്താദിസ്ഥൂലപര്യന്തമേതത്
വിശ്വം യത്രാഭാസമാത്രം പ്രതീതമ് ।
വ്യോമപ്രഖ്യം സൂക്ഷ്മമാദ്യന്തഹീനം
ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 512॥
അവ്യക്താദിസ്ഥൂലപര്യന്തമേതത്
വിശ്വം യത്രാഭാസമാത്രം പ്രതീതമ് ।
വ്യോമപ്രഖ്യം സൂക്ഷ്മമാദ്യന്തഹീനം
ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 512॥
സര്വാധാരം സര്വവസ്തുപ്രകാശം
സര്വാകാരം സര്വഗം സര്വശൂന്യമ് ।
നിത്യം ശുദ്ധം നിശ്ചലം നിര്വികല്പം (പാഠഭേദഃ - നിഷ്കലം)
ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 513॥
സര്വാകാരം സര്വഗം സര്വശൂന്യമ് ।
നിത്യം ശുദ്ധം നിശ്ചലം നിര്വികല്പം (പാഠഭേദഃ - നിഷ്കലം)
ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 513॥
യത്പ്രത്യസ്താശേഷമായാവിശേഷം
പ്രത്യഗ്രൂപം പ്രത്യയാഗമ്യമാനമ് ।
സത്യജ്ഞാനാനന്തമാനന്ദരൂപം
ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 514॥
പ്രത്യഗ്രൂപം പ്രത്യയാഗമ്യമാനമ് ।
സത്യജ്ഞാനാനന്തമാനന്ദരൂപം
ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 514॥
നിഷ്ക്രിയോഽസ്മ്യവികാരോഽസ്മി
നിഷ്കലോഽസ്മി നിരാകൃതിഃ ।
നിര്വികല്പോഽസ്മി നിത്യോഽസ്മി
നിരാലമ്ബോഽസ്മി നിര്ദ്വയഃ ॥ 515॥
നിഷ്കലോഽസ്മി നിരാകൃതിഃ ।
നിര്വികല്പോഽസ്മി നിത്യോഽസ്മി
നിരാലമ്ബോഽസ്മി നിര്ദ്വയഃ ॥ 515॥
സര്വാത്മകോഽഹം സര്വോഽഹം സര്വാതീതോഽഹമദ്വയഃ ।
കേവലാഖണ്ഡബോധോഽഹമാനന്ദോഽഹം നിരന്തരഃ ॥ 516॥
കേവലാഖണ്ഡബോധോഽഹമാനന്ദോഽഹം നിരന്തരഃ ॥ 516॥
സ്വാരാജ്യസാമ്രാജ്യവിഭൂതിരേഷാ
ഭവത്കൃപാശ്രീമഹിമപ്രസാദാത് ।
പ്രാപ്താ മയാ ശ്രീഗുരവേ മഹാത്മനേ
നമോ നമസ്തേഽസ്തു പുനര്നമോഽസ്തു ॥ 517॥
ഭവത്കൃപാശ്രീമഹിമപ്രസാദാത് ।
പ്രാപ്താ മയാ ശ്രീഗുരവേ മഹാത്മനേ
നമോ നമസ്തേഽസ്തു പുനര്നമോഽസ്തു ॥ 517॥
മഹാസ്വപ്നേ മായാകൃതജനിജരാമൃത്യുഗഹനേ
ഭ്രമന്തം ക്ലിശ്യന്തം ബഹുലതരതാപൈരനുദിനമ് । (പാഠഭേദഃ - രനുകലമ്)
അഹങ്കാരവ്യാഘ്രവ്യഥിതമിമമത്യന്തകൃപയാ
പ്രബോധ്യ പ്രസ്വാപാത്പരമവിതവാന്മാമസി ഗുരോ ॥ 518॥
ഭ്രമന്തം ക്ലിശ്യന്തം ബഹുലതരതാപൈരനുദിനമ് । (പാഠഭേദഃ - രനുകലമ്)
അഹങ്കാരവ്യാഘ്രവ്യഥിതമിമമത്യന്തകൃപയാ
പ്രബോധ്യ പ്രസ്വാപാത്പരമവിതവാന്മാമസി ഗുരോ ॥ 518॥
നമസ്തസ്മൈ സദൈകസ്മൈ കസ്മൈചിന്മഹസേ നമഃ । (പാഠഭേദഃ - സദേകസ്മൈ നമശ്ചിന്മഹസേ മുഹുഃ)
യദേതദ്വിശ്വരൂപേണ രാജതേ ഗുരുരാജ തേ ॥ 519॥
യദേതദ്വിശ്വരൂപേണ രാജതേ ഗുരുരാജ തേ ॥ 519॥
ഇതി നതമവലോക്യ ശിഷ്യവര്യം
സമധിഗതാത്മസുഖം പ്രബുദ്ധതത്ത്വമ് ।
പ്രമുദിതഹൃദയം സ ദേശികേന്ദ്രഃ (പാഠഭേദഃ - ഹൃദയഃ)
പുനരിദമാഹ വചഃ പരം മഹാത്മാ ॥ 520॥
സമധിഗതാത്മസുഖം പ്രബുദ്ധതത്ത്വമ് ।
പ്രമുദിതഹൃദയം സ ദേശികേന്ദ്രഃ (പാഠഭേദഃ - ഹൃദയഃ)
പുനരിദമാഹ വചഃ പരം മഹാത്മാ ॥ 520॥
ബ്രഹ്മപ്രത്യയസന്തതിര്ജഗദതോ ബ്രഹ്മൈവ തത്സര്വതഃ (പാഠഭേദഃ - സത്സര്വതഃ)
പശ്യാധ്യാത്മദൃശാ പ്രശാന്തമനസാ സര്വാസ്വവസ്ഥാസ്വപി ।
രൂപാദന്യദവേക്ഷിതം കിമഭിതശ്ചക്ഷുഷ്മതാം ദൃശ്യതേ (പാഠഭേദഃ - വിദ്യതേ)
തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദഃ സതഃ കിമപരം ബുദ്ധേര്വിഹാരാസ്പദമ് ॥ 521॥
പശ്യാധ്യാത്മദൃശാ പ്രശാന്തമനസാ സര്വാസ്വവസ്ഥാസ്വപി ।
രൂപാദന്യദവേക്ഷിതം കിമഭിതശ്ചക്ഷുഷ്മതാം ദൃശ്യതേ (പാഠഭേദഃ - വിദ്യതേ)
തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദഃ സതഃ കിമപരം ബുദ്ധേര്വിഹാരാസ്പദമ് ॥ 521॥
കസ്താം പരാനന്ദരസാനുഭൂതി-
മൃത്സൃജ്യ ശൂന്യേഷു രമേത വിദ്വാന് । (പാഠഭേദഃ - മുത്സൃജ്യ
ചന്ദ്രേ മഹാഹ്ലാദിനി ദീപ്യമാനേ)
ചിത്രേന്ദുമാലോകയിതും ക ഇച്ഛേത് ॥ 522॥
മൃത്സൃജ്യ ശൂന്യേഷു രമേത വിദ്വാന് । (പാഠഭേദഃ - മുത്സൃജ്യ
ചന്ദ്രേ മഹാഹ്ലാദിനി ദീപ്യമാനേ)
ചിത്രേന്ദുമാലോകയിതും ക ഇച്ഛേത് ॥ 522॥
അസത്പദാര്ഥാനുഭവേന കിഞ്ചിന്
ന ഹ്യസ്തി തൃപ്തിര്ന ച ദുഃഖഹാനിഃ ।
തദദ്വയാനന്ദരസാനുഭൂത്യാ
തൃപ്തഃ സുഖം തിഷ്ഠ സദാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 523॥
ന ഹ്യസ്തി തൃപ്തിര്ന ച ദുഃഖഹാനിഃ ।
തദദ്വയാനന്ദരസാനുഭൂത്യാ
തൃപ്തഃ സുഖം തിഷ്ഠ സദാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 523॥
സ്വമേവ സര്വഥാ പശ്യന്മന്യമാനഃ സ്വമദ്വയമ് । (പാഠഭേദഃ - സര്വതഃ)
സ്വാനന്ദമനുഭുഞ്ജാനഃ കാലം നയ മഹാമതേ ॥ 524॥
സ്വാനന്ദമനുഭുഞ്ജാനഃ കാലം നയ മഹാമതേ ॥ 524॥
അഖണ്ഡബോധാത്മനി നിര്വികല്പേ
വികല്പനം വ്യോമ്നി പുരപ്രകല്പനമ് ।
തദദ്വയാനന്ദമയാത്മനാ സദാ
ശാന്തിം പരാമേത്യ ഭജസ്വ മൌനമ് ॥ 525॥
വികല്പനം വ്യോമ്നി പുരപ്രകല്പനമ് ।
തദദ്വയാനന്ദമയാത്മനാ സദാ
ശാന്തിം പരാമേത്യ ഭജസ്വ മൌനമ് ॥ 525॥
തൂഷ്ണീമവസ്ഥാ പരമോപശാന്തിഃ
ബുദ്ധേരസത്കല്പവികല്പഹേതോഃ ।
ബ്രഹ്മാത്മനോ ബ്രഹ്മവിദോ മഹാത്മനോ
യത്രാദ്വയാനന്ദസുഖം നിരന്തരമ് ॥ 526॥
ബുദ്ധേരസത്കല്പവികല്പഹേതോഃ ।
ബ്രഹ്മാത്മനോ ബ്രഹ്മവിദോ മഹാത്മനോ
യത്രാദ്വയാനന്ദസുഖം നിരന്തരമ് ॥ 526॥
നാസ്തി നിര്വാസനാന്മൌനാത്പരം സുഖകൃദുത്തമമ് ।
വിജ്ഞാതാത്മസ്വരൂപസ്യ സ്വാനന്ദരസപായിനഃ ॥ 527॥
വിജ്ഞാതാത്മസ്വരൂപസ്യ സ്വാനന്ദരസപായിനഃ ॥ 527॥
ഗച്ഛംസ്തിഷ്ഠന്നുപവിശഞ്ഛയാനോ വാഽന്യഥാപി വാ ।
യഥേച്ഛയാ വസേദ്വിദ്വാനാത്മാരാമഃ സദാ മുനിഃ ॥ 528॥
യഥേച്ഛയാ വസേദ്വിദ്വാനാത്മാരാമഃ സദാ മുനിഃ ॥ 528॥
ന ദേശകാലാസനദിഗ്യമാദി-
ലക്ഷ്യാദ്യപേക്ഷാഽപ്രതിബദ്ധവൃത്തേഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രതിബദ്ധ
സംസിദ്ധതത്ത്വസ്യ മഹാത്മനോഽസ്തി)
സ്വവേദനേ കാ നിയമാദ്യവസ്ഥാ ॥ 529॥
ലക്ഷ്യാദ്യപേക്ഷാഽപ്രതിബദ്ധവൃത്തേഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രതിബദ്ധ
സംസിദ്ധതത്ത്വസ്യ മഹാത്മനോഽസ്തി)
സ്വവേദനേ കാ നിയമാദ്യവസ്ഥാ ॥ 529॥
ഘടോഽയമിതി വിജ്ഞാതും നിയമഃ കോഽന്വവേക്ഷതേ । (പാഠഭേദഃ - അപേക്ഷ്യതേ)
വിനാ പ്രമാണസുഷ്ഠുത്വം യസ്മിന്സതി പദാര്ഥധീഃ ॥ 530॥
വിനാ പ്രമാണസുഷ്ഠുത്വം യസ്മിന്സതി പദാര്ഥധീഃ ॥ 530॥
അയമാത്മാ നിത്യസിദ്ധഃ പ്രമാണേ സതി ഭാസതേ ।
ന ദേശം നാപി വാ കാലം ന ശുദ്ധിം വാപ്യപേക്ഷതേ ॥ 531॥
ന ദേശം നാപി വാ കാലം ന ശുദ്ധിം വാപ്യപേക്ഷതേ ॥ 531॥
ദേവദത്തോഽഹമിത്യേതദ്വിജ്ഞാനം നിരപേക്ഷകമ് ।
തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോഽപ്യസ്യ ബ്രഹ്മാഹമിതി വേദനമ് ॥ 532॥
തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോഽപ്യസ്യ ബ്രഹ്മാഹമിതി വേദനമ് ॥ 532॥
ഭാനുനേവ ജഗത്സര്വം ഭാസതേ യസ്യ തേജസാ ।
അനാത്മകമസത്തുച്ഛം കിം നു തസ്യാവഭാസകമ് ॥ 533॥
അനാത്മകമസത്തുച്ഛം കിം നു തസ്യാവഭാസകമ് ॥ 533॥
വേദശാസ്ത്രപുരാണാനി ഭൂതാനി സകലാന്യപി ।
യേനാര്ഥവന്തി തം കിന്നു വിജ്ഞാതാരം പ്രകാശയേത് ॥ 534॥
യേനാര്ഥവന്തി തം കിന്നു വിജ്ഞാതാരം പ്രകാശയേത് ॥ 534॥
ഏഷ സ്വയഞ്ജ്യോതിരനന്തശക്തിഃ
ആത്മാഽപ്രമേയഃ സകലാനുഭൂതിഃ ।
യമേവ വിജ്ഞായ വിമുക്തബന്ധോ
ജയത്യയം ബ്രഹ്മവിദുത്തമോത്തമഃ ॥ 535॥
ആത്മാഽപ്രമേയഃ സകലാനുഭൂതിഃ ।
യമേവ വിജ്ഞായ വിമുക്തബന്ധോ
ജയത്യയം ബ്രഹ്മവിദുത്തമോത്തമഃ ॥ 535॥
ന ഖിദ്യതേ നോ വിഷയൈഃ പ്രമോദതേ
ന സജ്ജതേ നാപി വിരജ്യതേ ച ।
സ്വസ്മിന്സദാ ക്രീഡതി നന്ദതി സ്വയം
നിരന്തരാനന്ദരസേന തൃപ്തഃ ॥ 536॥
ന സജ്ജതേ നാപി വിരജ്യതേ ച ।
സ്വസ്മിന്സദാ ക്രീഡതി നന്ദതി സ്വയം
നിരന്തരാനന്ദരസേന തൃപ്തഃ ॥ 536॥
ക്ഷുധാം ദേഹവ്യഥാം ത്യക്ത്വാ ബാലഃ ക്രീഡതി വസ്തുനിഃ । (പാഠഭേദഃ - വസ്തുനി)
തഥൈവ വിദ്വാന് രമതേ നിര്മമോ നിരഹം സുഖീ ॥ 537॥
തഥൈവ വിദ്വാന് രമതേ നിര്മമോ നിരഹം സുഖീ ॥ 537॥
ചിന്താശൂന്യമദൈന്യഭൈക്ഷമശനം പാനം സരിദ്വാരിഷു
സ്വാതന്ത്ര്യേണ നിരങ്കുശാ സ്ഥിതിരഭീര്നിദ്രാ ശ്മശാനേ വനേ ।
വസ്ത്രം ക്ഷാലനശോഷണാദിരഹിതം ദിഗ്വാസ്തു ശയ്യാ മഹീ
സഞ്ചാരോ നിഗമാന്തവീഥിഷു വിദാം ക്രീഡാ പരേ ബ്രഹ്മണി ॥ 538॥
സ്വാതന്ത്ര്യേണ നിരങ്കുശാ സ്ഥിതിരഭീര്നിദ്രാ ശ്മശാനേ വനേ ।
വസ്ത്രം ക്ഷാലനശോഷണാദിരഹിതം ദിഗ്വാസ്തു ശയ്യാ മഹീ
സഞ്ചാരോ നിഗമാന്തവീഥിഷു വിദാം ക്രീഡാ പരേ ബ്രഹ്മണി ॥ 538॥
വിമാനമാലമ്ബ്യ ശരീരമേതദ്
ഭുനക്ത്യശേഷാന്വിഷയാനുപസ്ഥിതാന് ।
പരേച്ഛയാ ബാലവദാത്മവേത്താ
യോഽവ്യക്തലിങ്ഗോഽനനുഷക്തബാഹ്യഃ ॥ 539॥
ഭുനക്ത്യശേഷാന്വിഷയാനുപസ്ഥിതാന് ।
പരേച്ഛയാ ബാലവദാത്മവേത്താ
യോഽവ്യക്തലിങ്ഗോഽനനുഷക്തബാഹ്യഃ ॥ 539॥
ദിഗമ്ബരോ വാപി ച സാമ്ബരോ വാ
ത്വഗമ്ബരോ വാപി ചിദമ്ബരസ്ഥഃ ।
ഉന്മത്തവദ്വാപി ച ബാലവദ്വാ
പിശാചവദ്വാപി ചരത്യവന്യാമ് ॥ 540॥
ത്വഗമ്ബരോ വാപി ചിദമ്ബരസ്ഥഃ ।
ഉന്മത്തവദ്വാപി ച ബാലവദ്വാ
പിശാചവദ്വാപി ചരത്യവന്യാമ് ॥ 540॥
കാമാന്നിഷ്കാമരൂപീ സംശ്ചരത്യേകചരോ മുനിഃ । (പാഠഭേദഃ - കാമാന്നീ കാമരൂപീ)
സ്വാത്മനൈവ സദാ തുഷ്ടഃ സ്വയം സര്വാത്മനാ സ്ഥിതഃ ॥ 541॥
സ്വാത്മനൈവ സദാ തുഷ്ടഃ സ്വയം സര്വാത്മനാ സ്ഥിതഃ ॥ 541॥
ക്വചിന്മൂഢോ വിദ്വാന് ക്വചിദപി മഹാരാജവിഭവഃ
ക്വചിദ്ഭ്രാന്തഃ സൌമ്യഃ ക്വചിദജഗരാചാരകലിതഃ ।
ക്വചിത്പാത്രീഭൂതഃ ക്വചിദവമതഃ ക്വാപ്യവിദിതഃ
ചരത്യേവം പ്രാജ്ഞഃ സതതപരമാനന്ദസുഖിതഃ ॥ 542॥
ക്വചിദ്ഭ്രാന്തഃ സൌമ്യഃ ക്വചിദജഗരാചാരകലിതഃ ।
ക്വചിത്പാത്രീഭൂതഃ ക്വചിദവമതഃ ക്വാപ്യവിദിതഃ
ചരത്യേവം പ്രാജ്ഞഃ സതതപരമാനന്ദസുഖിതഃ ॥ 542॥
നിര്ധനോഽപി സദാ തുഷ്ടോഽപ്യസഹായോ മഹാബലഃ ।
നിത്യതൃപ്തോഽപ്യഭുഞ്ജാനോഽപ്യസമഃ സമദര്ശനഃ ॥ 543॥
നിത്യതൃപ്തോഽപ്യഭുഞ്ജാനോഽപ്യസമഃ സമദര്ശനഃ ॥ 543॥
അപി കുര്വന്നകുര്വാണശ്ചാഭോക്താ ഫലഭോഗ്യപി ।
ശരീര്യപ്യശരീര്യേഷ പരിച്ഛിന്നോഽപി സര്വഗഃ ॥ 544॥
ശരീര്യപ്യശരീര്യേഷ പരിച്ഛിന്നോഽപി സര്വഗഃ ॥ 544॥
അശരീരം സദാ സന്തമിമം ബ്രഹ്മവിദം ക്വചിത് ।
പ്രിയാപ്രിയേ ന സ്പൃശതസ്തഥൈവ ച ശുഭാശുഭേ ॥ 545॥
പ്രിയാപ്രിയേ ന സ്പൃശതസ്തഥൈവ ച ശുഭാശുഭേ ॥ 545॥
സ്ഥൂലാദിസമ്ബന്ധവതോഽഭിമാനിനഃ
സുഖം ച ദുഃഖം ച ശുഭാശുഭേ ച ।
വിധ്വസ്തബന്ധസ്യ സദാത്മനോ മുനേഃ
കുതഃ ശുഭം വാഽപ്യശുഭം ഫലം വാ ॥ 546॥
സുഖം ച ദുഃഖം ച ശുഭാശുഭേ ച ।
വിധ്വസ്തബന്ധസ്യ സദാത്മനോ മുനേഃ
കുതഃ ശുഭം വാഽപ്യശുഭം ഫലം വാ ॥ 546॥
തമസാ ഗ്രസ്തവദ്ഭാനാദഗ്രസ്തോഽപി രവിര്ജനൈഃ ।
ഗ്രസ്ത ഇത്യുച്യതേ ഭ്രാന്ത്യാം ഹ്യജ്ഞാത്വാ വസ്തുലക്ഷണമ് ॥ 547॥
ഗ്രസ്ത ഇത്യുച്യതേ ഭ്രാന്ത്യാം ഹ്യജ്ഞാത്വാ വസ്തുലക്ഷണമ് ॥ 547॥
(പാഠഭേദഃ - ഭ്രാന്ത്യാ)
തദ്വദ്ദേഹാദിബന്ധേഭ്യോ വിമുക്തം ബ്രഹ്മവിത്തമമ് ।
പശ്യന്തി ദേഹിവന്മൂഢാഃ ശരീരാഭാസദര്ശനാത് ॥ 548॥
തദ്വദ്ദേഹാദിബന്ധേഭ്യോ വിമുക്തം ബ്രഹ്മവിത്തമമ് ।
പശ്യന്തി ദേഹിവന്മൂഢാഃ ശരീരാഭാസദര്ശനാത് ॥ 548॥
അഹിര്നിര്ല്വയനീം വായം മുക്ത്വാ ദേഹം തു തിഷ്ഠതി । (പാഠഭേദഃ - അഹിനി)
ഇതസ്തതശ്ചാല്യമാനോ യത്കിഞ്ചിത്പ്രാണവായുനാ ॥ 549॥
ഇതസ്തതശ്ചാല്യമാനോ യത്കിഞ്ചിത്പ്രാണവായുനാ ॥ 549॥
സ്ത്രോതസാ നീയതേ ദാരു യഥാ നിമ്നോന്നതസ്ഥലമ് ।
ദൈവേന നീയതേ ദേഹോ യഥാകാലോപഭുക്തിഷു ॥ 550॥
ദൈവേന നീയതേ ദേഹോ യഥാകാലോപഭുക്തിഷു ॥ 550॥
പ്രാരബ്ധകര്മപരികല്പിതവാസനാഭിഃ
സംസാരിവച്ചരതി ഭുക്തിഷു മുക്തദേഹഃ ।
സിദ്ധഃ സ്വയം വസതി സാക്ഷിവദത്ര തൂഷ്ണീം
ചക്രസ്യ മൂലമിവ കല്പവികല്പശൂന്യഃ ॥ 551॥
സംസാരിവച്ചരതി ഭുക്തിഷു മുക്തദേഹഃ ।
സിദ്ധഃ സ്വയം വസതി സാക്ഷിവദത്ര തൂഷ്ണീം
ചക്രസ്യ മൂലമിവ കല്പവികല്പശൂന്യഃ ॥ 551॥
നൈവേന്ദ്രിയാണി വിഷയേഷു നിയുങ്ക്ത ഏഷ
നൈവാപയുങ്ക്ത ഉപദര്ശനലക്ഷണസ്ഥഃ ।
നൈവ ക്രിയാഫലമപീഷദവേക്ഷതേ സ (പാഠഭേദഃ - അപീഷദപേക്ഷതേ സഃ)
സ്വാനന്ദസാന്ദ്രരസപാനസുമത്തചിത്തഃ ॥ 552॥
നൈവാപയുങ്ക്ത ഉപദര്ശനലക്ഷണസ്ഥഃ ।
നൈവ ക്രിയാഫലമപീഷദവേക്ഷതേ സ (പാഠഭേദഃ - അപീഷദപേക്ഷതേ സഃ)
സ്വാനന്ദസാന്ദ്രരസപാനസുമത്തചിത്തഃ ॥ 552॥
ലക്ഷ്യാലക്ഷ്യഗതിം ത്യക്ത്വാ യസ്തിഷ്ഠേത്കേവലാത്മനാ ।
ശിവ ഏവ സ്വയം സാക്ഷാദയം ബ്രഹ്മവിദുത്തമഃ ॥ 553॥
ശിവ ഏവ സ്വയം സാക്ഷാദയം ബ്രഹ്മവിദുത്തമഃ ॥ 553॥
ജീവന്നേവ സദാ മുക്തഃ കൃതാര്ഥോ ബ്രഹ്മവിത്തമഃ ।
ഉപാധിനാശാദ്ബ്രഹ്മൈവ സന് ബ്രഹ്മാപ്യേതി നിര്ദ്വയമ് ॥ 554॥
ഉപാധിനാശാദ്ബ്രഹ്മൈവ സന് ബ്രഹ്മാപ്യേതി നിര്ദ്വയമ് ॥ 554॥
ശൈലൂഷോ വേഷസദ്ഭാവാഭാവയോശ്ച യഥാ പുമാന് ।
തഥൈവ ബ്രഹ്മവിച്ഛ്രേഷ്ഠഃ സദാ ബ്രഹ്മൈവ നാപരഃ ॥ 555॥
തഥൈവ ബ്രഹ്മവിച്ഛ്രേഷ്ഠഃ സദാ ബ്രഹ്മൈവ നാപരഃ ॥ 555॥
യത്ര ക്വാപി വിശീര്ണം സത്പര്ണമിവ തരോര്വപുഃ പതതാത് । (പാഠഭേദഃ - വിശീര്ണം പര്ണമിവ)
ബ്രഹ്മീഭൂതസ്യ യതേഃ പ്രാഗേവ തച്ചിദഗ്നിനാ ദഗ്ധമ് ॥ 556॥
ബ്രഹ്മീഭൂതസ്യ യതേഃ പ്രാഗേവ തച്ചിദഗ്നിനാ ദഗ്ധമ് ॥ 556॥
സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി തിഷ്ഠതോ മുനേഃ
പൂര്ണാഽദ്വയാനന്ദമയാത്മനാ സദാ ।
ന ദേശകാലാദ്യുചിതപ്രതീക്ഷാ
ത്വങ്മാംസവിട്പിണ്ഡവിസര്ജനായ ॥ 557॥
പൂര്ണാഽദ്വയാനന്ദമയാത്മനാ സദാ ।
ന ദേശകാലാദ്യുചിതപ്രതീക്ഷാ
ത്വങ്മാംസവിട്പിണ്ഡവിസര്ജനായ ॥ 557॥
ദേഹസ്യ മോക്ഷോ നോ മോക്ഷോ ന ദണ്ഡസ്യ കമണ്ഡലോഃ ।
അവിദ്യാഹൃദയഗ്രന്ഥിമോക്ഷോ മോക്ഷോ യതസ്തതഃ ॥ 558॥
അവിദ്യാഹൃദയഗ്രന്ഥിമോക്ഷോ മോക്ഷോ യതസ്തതഃ ॥ 558॥
കുല്യായാമഥ നദ്യാം വാ ശിവക്ഷേത്രേഽപി ചത്വരേ ।
പര്ണം പതതി ചേത്തേന തരോഃ കിം നു ശുഭാശുഭമ് ॥ 559॥
പര്ണം പതതി ചേത്തേന തരോഃ കിം നു ശുഭാശുഭമ് ॥ 559॥
പത്രസ്യ പുഷ്പസ്യ ഫലസ്യ നാശവദ്-
ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണധിയാം വിനാശഃ ।
നൈവാത്മനഃ സ്വസ്യ സദാത്മകസ്യാ-
നന്ദാകൃതേര്വൃക്ഷവദസ്തി ചൈഷഃ ॥ 560॥
ദേഹേന്ദ്രിയപ്രാണധിയാം വിനാശഃ ।
നൈവാത്മനഃ സ്വസ്യ സദാത്മകസ്യാ-
നന്ദാകൃതേര്വൃക്ഷവദസ്തി ചൈഷഃ ॥ 560॥
(പാഠഭേദഃ - വദാസ്ത ഏഷഃ)
പ്രജ്ഞാനഘന ഇത്യാത്മലക്ഷണം സത്യസൂചകമ് ।
അനൂദ്യൌപാധികസ്യൈവ കഥയന്തി വിനാശനമ് ॥ 561॥
പ്രജ്ഞാനഘന ഇത്യാത്മലക്ഷണം സത്യസൂചകമ് ।
അനൂദ്യൌപാധികസ്യൈവ കഥയന്തി വിനാശനമ് ॥ 561॥
അവിനാശീ വാ അരേഽയമാത്മേതി ശ്രുതിരാത്മനഃ ।
പ്രബ്രവീത്യവിനാശിത്വം വിനശ്യത്സു വികാരിഷു ॥ 562॥
പ്രബ്രവീത്യവിനാശിത്വം വിനശ്യത്സു വികാരിഷു ॥ 562॥
പാഷാണവൃക്ഷതൃണധാന്യകഡങ്കരാദ്യാ (പാഠഭേദഃ - കടാമ്ബരാദ്യാ)
ദഗ്ധാ ഭവന്തി ഹി മൃദേവ യഥാ തഥൈവ ।
ദേഹേന്ദ്രിയാസുമന ആദി സമസ്തദൃശ്യം
ജ്ഞാനാഗ്നിദഗ്ധമുപയാതി പരാത്മഭാവമ് ॥ 563॥
ദഗ്ധാ ഭവന്തി ഹി മൃദേവ യഥാ തഥൈവ ।
ദേഹേന്ദ്രിയാസുമന ആദി സമസ്തദൃശ്യം
ജ്ഞാനാഗ്നിദഗ്ധമുപയാതി പരാത്മഭാവമ് ॥ 563॥
വിലക്ഷണം യഥാ ധ്വാന്തം ലീയതേ ഭാനുതേജസി ।
തഥൈവ സകലം ദൃശ്യം ബ്രഹ്മണി പ്രവിലീയതേ ॥ 564॥
തഥൈവ സകലം ദൃശ്യം ബ്രഹ്മണി പ്രവിലീയതേ ॥ 564॥
ഘടേ നഷ്ടേ യഥാ വ്യോമ വ്യോമൈവ ഭവതി സ്ഫുടമ് ।
തഥൈവോപാധിവിലയേ ബ്രഹ്മൈവ ബ്രഹ്മവിത്സ്വയമ് ॥ 565॥
തഥൈവോപാധിവിലയേ ബ്രഹ്മൈവ ബ്രഹ്മവിത്സ്വയമ് ॥ 565॥
ക്ഷീരം ക്ഷീരേ യഥാ ക്ഷിപ്തം തൈലം തൈലേ ജലം ജലേ ।
സംയുക്തമേകതാം യാതി തഥാഽഽത്മന്യാത്മവിന്മുനിഃ ॥ 566॥
സംയുക്തമേകതാം യാതി തഥാഽഽത്മന്യാത്മവിന്മുനിഃ ॥ 566॥
ഏവം വിദേഹകൈവല്യം സന്മാത്രത്വമഖണ്ഡിതമ് ।
ബ്രഹ്മഭാവം പ്രപദ്യൈഷ യതിര്നാവര്തതേ പുനഃ ॥ 567॥
ബ്രഹ്മഭാവം പ്രപദ്യൈഷ യതിര്നാവര്തതേ പുനഃ ॥ 567॥
സദാത്മൈകത്വവിജ്ഞാനദഗ്ധാവിദ്യാദിവര്ഷ്മണഃ ।
അമുഷ്യ ബ്രഹ്മഭൂതത്വാദ് ബ്രഹ്മണഃ കുത ഉദ്ഭവഃ ॥ 568॥
അമുഷ്യ ബ്രഹ്മഭൂതത്വാദ് ബ്രഹ്മണഃ കുത ഉദ്ഭവഃ ॥ 568॥
മായാക്ലൃപ്തൌ ബന്ധമോക്ഷൌ ന സ്തഃ സ്വാത്മനി വസ്തുതഃ ।
യഥാ രജ്ജൌ നിഷ്ക്രിയായാം സര്പാഭാസവിനിര്ഗമൌ ॥ 569॥
യഥാ രജ്ജൌ നിഷ്ക്രിയായാം സര്പാഭാസവിനിര്ഗമൌ ॥ 569॥
ആവൃതേഃ സദസത്ത്വാഭ്യാം വക്തവ്യേ ബന്ധമോക്ഷണേ ।
നാവൃതിര്ബ്രഹ്മണഃ കാചിദന്യാഭാവാദനാവൃതമ് ।
യദ്യസ്ത്യദ്വൈതഹാനിഃ സ്യാദ് ദ്വൈതം നോ സഹതേ ശ്രുതിഃ ॥ 570॥
നാവൃതിര്ബ്രഹ്മണഃ കാചിദന്യാഭാവാദനാവൃതമ് ।
യദ്യസ്ത്യദ്വൈതഹാനിഃ സ്യാദ് ദ്വൈതം നോ സഹതേ ശ്രുതിഃ ॥ 570॥
ബന്ധഞ്ച മോക്ഷഞ്ച മൃഷൈവ മൂഢാ
ബുദ്ധേര്ഗുണം വസ്തുനി കല്പയന്തി ।
ദൃഗാവൃതിം മേഘകൃതാം യഥാ രവൌ
യതോഽദ്വയാഽസങ്ഗചിദേതദക്ഷരമ് ॥ 571॥
ബുദ്ധേര്ഗുണം വസ്തുനി കല്പയന്തി ।
ദൃഗാവൃതിം മേഘകൃതാം യഥാ രവൌ
യതോഽദ്വയാഽസങ്ഗചിദേതദക്ഷരമ് ॥ 571॥
(പാഠഭേദഃ - ചിദേകമക്ഷരമ്)
അസ്തീതി പ്രത്യയോ യശ്ച യശ്ച നാസ്തീതി വസ്തുനി ।
ബുദ്ധേരേവ ഗുണാവേതൌ ന തു നിത്യസ്യ വസ്തുനഃ ॥ 572॥
അസ്തീതി പ്രത്യയോ യശ്ച യശ്ച നാസ്തീതി വസ്തുനി ।
ബുദ്ധേരേവ ഗുണാവേതൌ ന തു നിത്യസ്യ വസ്തുനഃ ॥ 572॥
അതസ്തൌ മായയാ ക്ലൃപ്തൌ ബന്ധമോക്ഷൌ ന ചാത്മനി ।
നിഷ്കലേ നിഷ്ക്രിയേ ശാന്തേ നിരവദ്യേ നിരഞ്ജനേ ।
അദ്വിതീയേ പരേ തത്ത്വേ വ്യോമവത്കല്പനാ കുതഃ ॥ 573॥
നിഷ്കലേ നിഷ്ക്രിയേ ശാന്തേ നിരവദ്യേ നിരഞ്ജനേ ।
അദ്വിതീയേ പരേ തത്ത്വേ വ്യോമവത്കല്പനാ കുതഃ ॥ 573॥
ന നിരോധോ ന ചോത്പത്തിര്ന ബദ്ധോ ന ച സാധകഃ ।
ന മുമുക്ഷുര്ന വൈ മുക്ത ഇത്യേഷാ പരമാര്ഥതാ ॥ 574॥
ന മുമുക്ഷുര്ന വൈ മുക്ത ഇത്യേഷാ പരമാര്ഥതാ ॥ 574॥
സകലനിഗമചൂഡാസ്വാന്തസിദ്ധാന്തരൂപം
പരമിദമതിഗുഹ്യം ദര്ശിതം തേ മയാദ്യ ।
അപഗതകലിദോഷം കാമനിര്മുക്തബുദ്ധിം (പാഠഭേദഃ - ബുദ്ധിഃ)
സ്വസുതവദസകൃത്ത്വാം ഭാവയിത്വാ മുമുക്ഷുമ് ॥ 575॥
പരമിദമതിഗുഹ്യം ദര്ശിതം തേ മയാദ്യ ।
അപഗതകലിദോഷം കാമനിര്മുക്തബുദ്ധിം (പാഠഭേദഃ - ബുദ്ധിഃ)
സ്വസുതവദസകൃത്ത്വാം ഭാവയിത്വാ മുമുക്ഷുമ് ॥ 575॥
ഇതി ശ്രുത്വാ ഗുരോര്വാക്യം പ്രശ്രയേണ കൃതാനതിഃ ।
സ തേന സമനുജ്ഞാതോ യയൌ നിര്മുക്തബന്ധനഃ ॥ 576॥
സ തേന സമനുജ്ഞാതോ യയൌ നിര്മുക്തബന്ധനഃ ॥ 576॥
ഗുരുരേവ സദാനന്ദസിന്ധൌ നിര്മഗ്നമാനസഃ । (പാഠഭേദഃ - ഗുരുരേഷ)
പാവയന്വസുധാം സര്വാം വിചചാര നിരന്തരഃ ॥ 577॥
പാവയന്വസുധാം സര്വാം വിചചാര നിരന്തരഃ ॥ 577॥
ഇത്യാചാര്യസ്യ ശിഷ്യസ്യ സംവാദേനാത്മലക്ഷണമ് ।
നിരൂപിതം മുമുക്ഷൂണാം സുഖബോധോപപത്തയേ ॥ 578॥
നിരൂപിതം മുമുക്ഷൂണാം സുഖബോധോപപത്തയേ ॥ 578॥
ഹിതമിദമുപദേശമാദ്രിയന്താം
വിഹിതനിരസ്തസമസ്തചിത്തദോഷാഃ ।
ഭവസുഖവിരതാഃ പ്രശാന്തചിത്താഃ (പാഠഭേദഃ - സുഖവിമുഖാഃ)
ശ്രുതിരസികാ യതയോ മുമുക്ഷവോ യേ ॥ 579॥
വിഹിതനിരസ്തസമസ്തചിത്തദോഷാഃ ।
ഭവസുഖവിരതാഃ പ്രശാന്തചിത്താഃ (പാഠഭേദഃ - സുഖവിമുഖാഃ)
ശ്രുതിരസികാ യതയോ മുമുക്ഷവോ യേ ॥ 579॥
സംസാരാധ്വനി താപഭാനുകിരണപ്രോദ്ഭൂതദാഹവ്യഥാ-
ഖിന്നാനാം ജലകാങ്ക്ഷയാ മരുഭുവി ഭ്രാന്ത്യാ പരിഭ്രാമ്യതാമ് ।
അത്യാസന്നസുധാമ്ബുധിം സുഖകരം ബ്രഹ്മാദ്വയം ദര്ശയ-
ത്യേഷാ ശങ്കരഭാരതീ വിജയതേ നിര്വാണസന്ദായിനീ ॥ 580॥
ഖിന്നാനാം ജലകാങ്ക്ഷയാ മരുഭുവി ഭ്രാന്ത്യാ പരിഭ്രാമ്യതാമ് ।
അത്യാസന്നസുധാമ്ബുധിം സുഖകരം ബ്രഹ്മാദ്വയം ദര്ശയ-
ത്യേഷാ ശങ്കരഭാരതീ വിജയതേ നിര്വാണസന്ദായിനീ ॥ 580॥
॥ ഇതി ശങ്കരാചാര്യവിരചിതം വിവേകചൂഡാമണിഃ ॥
॥ ഓം തത്സത് ॥