ઉદ્ધવગીતા - પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

ભગવન્તં હરિં પ્રાયઃ ન ભજન્તિ આત્મવિત્તમાઃ ।
તેષાં અશાન્તકામાનાં કા નિષ્ઠા અવિજિતાત્મનામ્ ॥ 1॥

ચમસઃ ઉવાચ।
મુખબાહૂરૂપાદેભ્યઃ પુરુષસ્ય આશ્રમૈઃ સહ ।
ચત્વારઃ જજ્ઞિરે વર્ણાઃ ગુણૈઃ વિપ્રાદયઃ પૃથક્ ॥ 2॥

યઃ એષાં પુરુષં સાક્ષાત્ આત્મપ્રભવં ઈશ્વરમ્ ।
ન ભજન્તિ અવજાનન્તિ સ્થાનાત્ ભ્રષ્ટાઃ પતન્તિ અધઃ ॥ 3॥

દૂરે હરિકથાઃ કેચિત્ દૂરે ચ અચ્યુતકીર્ર્તનાઃ ।
સ્ત્રિયઃ શૂદ્રાદયઃ ચ એવ તે અનુકમ્પ્યા ભવાદૃશામ્ ॥ 4॥

વિપ્રઃ રાજન્યવૈશ્યૌ ચ હરેઃ પ્રાપ્તાઃ પદાન્તિકમ્ ।
શ્રૌતેન જન્મના અથ અપિ મુહ્યન્તિ આમ્નાયવાદિનઃ ॥ 5॥

કર્મણિ અકોવિદાઃ સ્તબ્ધાઃ મૂર્ખાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ ।
વદન્તિ ચાટુકાત્ મૂઢાઃ યયા માધ્વ્યા ગિર ઉત્સુકાઃ ॥ 6॥

રજસા ઘોરસઙ્કલ્પાઃ કામુકાઃ અહિમન્યવઃ ।
દામ્ભિકાઃ માનિનઃ પાપાઃ વિહસન્તિ અચ્યુતપ્રિયાન્ ॥ 7॥

વદન્તિ તે અન્યોન્યં ઉપાસિતસ્ત્રિયઃ
ગૃહેષુ મૈથુન્યસુખેષુ ચ આશિષઃ ।
યજન્તિ અસૃષ્ટાન્ અવિધાન્ અદક્ષિણમ્
વૃત્ત્યૈ પરં ઘ્નન્તિ પશૂન્ અતદ્વિદઃ ॥ 8॥

શ્રિયા વિભૂત્યા અભિજનેન વિદ્યયા
ત્યાગેન રૂપેણ બલેન કર્મણા
સતઃ અવમન્યન્તિ હરિપ્રિયાન્ ખલાઃ ॥ 9॥

સર્વેષુ શશ્વત્ તનુભૃત્ સ્વવસ્થિતમ્
યથા સ્વં આત્માનં અભીષ્ટં ઈશ્વરમ્ ।
વેદોપગીતં ચ ન શ્રુણ્વતે અબુધાઃ
મનોરથાનાં પ્રવદન્તિ વાર્તયા ॥ 10॥

લોકે વ્યવાય આમિષં અદ્યસેવા
નિત્યાઃ તુ જન્તોઃ ન હિ તત્ર ચોદના ।
વ્યવસ્થિતિઃ તેષુ વિવાહયજ્ઞ
સુરાગ્રહૈઃ આસુ નિવૃત્તિઃ ઇષ્ટા ॥ 11॥

ધનં ચ ધર્મેકફલં યતઃ વૈ
જ્ઞાનં સવિજ્ઞાનં અનુપ્રશાન્તિ ।
ગૃહેષુ યુઞ્જન્તિ કલેવરસ્ય
મૃત્યું ન પશ્યન્તિ દુરન્તવીર્યમ્ ॥ 12॥

યત્ ઘ્રાણભક્ષઃ વિહિતઃ સુરાયાઃ
તથા પશોઃ આલભનં ન હિંસા ।
એવં વ્યવાયઃ પ્રજયા ન રત્યા
ઇઅમં વિશુદ્ધં ન વિદુઃ સ્વધર્મમ્ ॥ 13॥

યે તુ અનેવંવિદઃ અસન્તઃ સ્તબ્ધાઃ સત્ અભિમાનિનઃ ।
પશૂન્ દ્રુહ્યન્તિ વિસ્રબ્ધાઃ પ્રેત્ય ખાદન્તિ તે ચ તાન્ ॥ 14॥

દ્વિષન્તઃ પરકાયેષુ સ્વાત્માનં હરિં ઈશ્વરમ્ ।
મૃતકે સાનુબન્ધે અસ્મિન્ બદ્ધસ્નેહાઃ પતન્તિ અધઃ ॥ 15॥

યે કૈવલ્યં અસમ્પ્રાપ્તાઃ યે ચ અતીતાઃ ચ મૂઢતામ્ ।
ત્રૈવર્ગિકાઃ હિ અક્ષણિકાઃ આત્માનં ઘાતયન્તિ તે ॥ 16॥

એતઃ આત્મહનઃ અશાન્તાઃ અજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ ।
સીદન્તિ અકૃતકૃત્યાઃ વૈ કાલધ્વસ્તમનોરથાઃ ॥ 17॥

હિત્વા આત્યાય અસરચિતાઃ ગૃહ અપત્યસુહૃત્ શ્રિયઃ ।
તમઃ વિશન્તિ અનિચ્છન્તઃ વાસુદેવપરાઙ્મુખાઃ ॥ 18॥

રાજા ઉવાચ।
કસ્મિન્ કાલે સઃ ભગવાન્ કિં વર્ણઃ કીદૃશઃ નૃભિઃ ।
નામ્ના વા કેન વિધિના પૂજ્યતે તત્ ઇહ ઉચ્યતામ્ ॥ 19॥

કરભાજનઃ ઉવાચ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિઃ ઇત્યેષુ કેશવઃ ।
નાનાવર્ણ અભિધાકારઃ નાના એવ વિધિના ઇજ્યતે ॥ 20॥

કૃતે શુક્લઃ ચતુર્બાહુઃ જટિલઃ વલ્કલામ્બરઃ ।
કૃષ્ણાજિનૌપવીતાક્ષાન્ બિભ્રત્ દણ્ડકમણ્ડલૂન્ ॥ 21॥

મનુષ્યાઃ તુ તદા શાન્તાઃ નિર્વૈરાઃ સુહૃદઃ સમાઃ ।
યજન્તિ તપસા દેવં શમેન ચ દમેન ચ ॥ 22॥

હંસઃ સુપર્ણઃ વૈકુણ્ઠઃ ધર્મઃ યોગેશ્વરઃ અમલઃ ।
ઈશ્વરઃ પુરુષઃ અવ્યક્તઃ પરમાત્મા ઇતિ ગીયતે ॥ 23॥

ત્રેતાયાં રક્તવર્ણઃ અસૌ ચતુર્બાહુઃ ત્રિમેખલઃ ।
હિરણ્યકેશઃ ત્રયી આત્મા સ્રુક્સ્રુવાદિ ઉપલક્ષણઃ ॥ 24॥

તં તદા મનુજા દેવં સર્વદેવમયં હરિમ્ ।
યજન્તિ વિદ્યયા ત્રય્યા ધર્મિષ્ઠાઃ બ્રહ્મવાદિનઃ ॥ 25॥

વિષ્ણુઃ યજ્ઞઃ પૃષ્ણિગર્ભઃ સર્વદેવઃ ઉરુક્રમઃ ।
વૃષાકપિઃ જયન્તઃ ચ ઉરુગાય ઇતિ ઈર્યતે ॥ 26॥

દ્વાપરે ભગવાન્ શ્યામઃ પીતવાસા નિજાયુધઃ ।
શ્રીવત્સાદિભિઃ અઙ્કૈઃ ચ લક્ષણૈઃ ઉપલક્ષિતઃ ॥ 27॥

તં તદા પુરુષં મર્ત્યા મહારાજૌપલક્ષણમ્ ।
યજન્તિ વેદતન્ત્રાભ્યાં પરં જિજ્ઞાસવઃ નૃપ ॥ 28॥

નમઃ તે વાસુદેવાય નમઃ સઙ્કર્ષણાય ચ ।
પ્રદ્યુમ્નાય અનિરુદ્ધાય તુભ્યં ભગવતે નમઃ ॥ 29॥

નારાયણાય ઋષયે પુરુષાય મહાત્મને ।
વિશ્વેશ્વરાય વિશ્વાય સર્વભૂતાત્મને નમઃ ॥ 30॥

ઇતિ દ્વાપરઃ ઉર્વીશ સ્તુવન્તિ જગદીશ્વરમ્ ।
નાનાતન્ત્રવિધાનેન કલૌ અપિ યથા શ્રુણુ ॥ 31॥

કૃષ્ણવર્ણં ત્વિષાકૃષ્ણં સાઙ્ગૌપાઙ્ગાસ્ત્ર
પાર્ષદમ્ ।
યજ્ઞૈઃ સઙ્કીર્તનપ્રાયૈઃ યજન્તિ હિ સુમેધસઃ ॥ 32॥

ધ્યેયં સદા પરિભવઘ્નં અભીષ્ટદોહમ્
તીર્થાસ્પદં શિવવિરિઞ્ચિનુતં શરણ્યમ્ ।
ભૃત્યાર્તિહન્ પ્રણતપાલ ભવાબ્ધિપોતમ્
વન્દે મહાપુરુષ તે ચરણારવિન્દમ્ ॥ 33॥

ત્યક્ત્વા સુદુસ્ત્યજસુરૈપ્સિતરાજ્યલક્ષ્મીમ્
ધર્મિષ્ઠઃ આર્યવચસા યત્ અગાત્ અરણ્યમ્ ।
માયામૃગં દયિતયા ઇપ્સિતં અન્વધાવત્
વન્દે મહાપુરુષ તે ચરણારવિન્દમ્ ॥ 34॥

એવં યુગાનુરૂપાભ્યાં ભગવાન્ યુગવર્તિભિઃ ।
મનુજૈઃ ઇજ્યતે રાજન્ શ્રેયસાં ઈશ્વરઃ હરિઃ ॥ 35॥

કલિં સભાજયન્તિ આર્યા ગુણજ્ઞાઃ સારભાગિનઃ ।
યત્ર સઙ્કીર્તનેન એવ સર્વઃ સ્વાર્થઃ અભિલભ્યતે ॥ 36॥

ન હિ અતઃ પરમઃ લાભઃ દેહિનાં ભ્રામ્યતાં ઇહ ।
યતઃ વિન્દેત પરમાં શાન્તિં નશ્યતિ સંસૃતિઃ ॥ 37॥

કૃતાદિષુ પ્રજા રાજન્ કલૌ ઇચ્છન્તિ સમ્ભવમ્ ।
કલૌ ખલુ ભવિષ્યન્તિ નારાયણપરાયણાઃ ॥ 38॥

ક્વચિત્ ક્વચિત્ મહારાજ દ્રવિડેષુ ચ ભૂરિશઃ ।
તામ્રપર્ણી નદી યત્ર કૃતમાલા પયસ્વિની ॥ 39॥

કાવેરી ચ મહાપુણ્યા પ્રતીચી ચ મહાનદી ।
યે પિબન્તિ જલં તાસાં મનુજા મનુજેશ્વર ।
પ્રાયઃ ભક્તાઃ ભગવતિ વાસુદેવઃ અમલ આશયાઃ ॥ 40॥

દેવર્ષિભૂતાપ્તનૃણા પિતૄણાં
ન કિઙ્કરઃ ન અયં ઋણી ચ રાજન્ ।
સર્વાત્મના યઃ શરણં શરણ્યમ્
ગતઃ મુકુન્દં પરિહૃત્ય કર્તુમ્ ॥ 41॥

સ્વપાદમૂલં ભજતઃ પ્રિયસ્ય
ત્યક્તાન્યભાવસ્ય હરિઃ પરેશઃ ।
વિકર્મ યત્ ચ ઉત્પતિતં કથઞ્ચિત્
ધુનોતિ સર્વં હૃદિ સન્નિવિષ્ટઃ ॥ 42॥

નારદઃ ઉવાચ।
ધર્માન્ ભાગવતાન્ ઇત્થં શ્રુત્વા અથ મિથિલેશ્વરઃ ।
જાયન્ત ઇયાન્ મુનીન્ પ્રીતઃ સોપાધ્યાયઃ હિ અપૂજયત્ ॥ 43॥

તતઃ અન્તઃ દધિરે સિદ્ધાઃ સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ ।
રાજા ધર્માન્ ઉપાતિષ્ઠન્ અવાપ પરમાં ગતિમ્ ॥ 44॥

ત્વં અપિ એતાન્ મહાભાગ ધર્માન્ ભાગવતાન્ શ્રુતાન્ ।
આસ્થિતઃ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ નિઃસઙ્ગઃ યાસ્યસે પરમ્ ॥ 45॥

યુવયોઃ ખલુ દમ્પત્યોઃ યશસા પૂરિતં જગત્ ।
પુત્રતાં અગમત્ યત્ વાં ભગવાન્ ઈશ્વરઃ હરિઃ ॥ 46॥

દર્શનાલિઙ્ગનાલાપૈઃ શયનાસનભોજનૈઃ ।
આત્મા વાં પાવિતઃ કૃષ્ણે પુત્રસ્નેહ પ્રકુર્વતોઃ ॥ 47॥

વૈરેણ યં નૃપતયઃ શિશુપાલપૌણ્ડ્ર
શાલ્વાદયઃ ગતિવિલાસવિલોકનાદયૈઃ ।
ધ્યાયન્તઃ આકૃતધિયઃ શયનાસનાદૌ
તત્ સામ્યં આપુઃ અનુરક્તધિયાં પુનઃ કિમ્ ॥ 48॥

મા અપત્યબુદ્ધિં અકૃથાઃ કૃષ્ણે સર્વાત્મનીશ્વરે ।
માયામનુષ્યભાવેન ગૂઢ ઐશ્વર્યે પરે અવ્યયે ॥ 49॥

ભૂભારરાજન્યહન્તવે ગુપ્તયે સતામ્ ।
અવતીર્ણસ્ય નિર્વૃત્યૈ યશઃ લોકે વિતન્યતે ॥ 50॥

શ્રીશુકઃ ઉવાચ।
એતત્ શ્રુત્વા મહાભાગઃ વસુદેવઃ અતિવિસ્મિતઃ ।
દેવકી ચ મહાભાગાઃ જહતુઃ મોહં આત્મનઃ ॥ 51॥

ઇતિહાસં ઇમં પુણ્યં ધારયેત્ યઃ સમાહિતઃ ।
સઃ વિધૂય ઇહ શમલં બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥ 52॥