Lord Krishna

uddhavagītā - ekādaśo'dhyāyaḥ

(Uddhava Geetha chapter 11 in English (IAST))

From Shrimad Bhagavata Purana

atha ekādaśo'dhyāyaḥ | śrībhagavān uvāca |

baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||
vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||
ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||
suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||
ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||
dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||
indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||
daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||
evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||
na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||
vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||
yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||
na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||
gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||
yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||
evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||
śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||
madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||
uddhava uvāca|
sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||
etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||
śrībhagavān uvāca|
kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||
ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||
jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||
matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||
mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||
sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||
yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||
sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||
dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||
iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||
atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11|| atha dvādaśo'dhyāyaḥ | śrībhagavān uvāca | na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca | na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1|| vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ | yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2|| satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ | gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3|| vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ | rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4|| bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ | vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5|| sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ | vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6|| te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ | avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7|| kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ | ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8|| yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ | vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9|| rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ | vigāḍhabhāvena na me viyoga tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10|| tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ mayā eva vṛndāvanagocareṇa | kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11|| tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam | yathā samādhau munayaḥ abdhitoye nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12|| matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ | brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13|| tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām | pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14|| māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām | yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15|| uddhavaḥ uvāca | saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara | na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16|| śrībhagavān uvāca | saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ | manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17|| yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā balena dāruṇyadhimathyamānaḥ | aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18|| evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca | saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19|| ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ | viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20|| yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ | yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21|| dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ | daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22|| adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ | haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23|| evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ | vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde dvādaśo'dhyāyaḥ || 12|| atha trayodaśo'dhyāyaḥ | śrībhagavān uvāca | sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ | sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1|| sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ | sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2|| dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ | āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3|| āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca | dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4|| tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate | nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5|| sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye | tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6|| veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam | evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7|| uddhavaḥ uvāca | vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām | tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8|| śrībhagavān uvāca | ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi | utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9|| rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ | tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10|| karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ | duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11| rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ | atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12|| apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ | anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13|| etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ | sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14|| uddhavaḥ uvāca | yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava | yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15|| śrībhagavān uvāca | putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ | papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim || 16|| sanaka ādayaḥ ūcuḥ | guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho | kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17|| śrībhagavān uvāca | evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ | dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18|| saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā | tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19|| dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam | brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20|| iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā | yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21|| vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ | kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22|| pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ | kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23|| manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ | ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24|| guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ | jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25|| guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā | guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26|| jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ | tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27|| yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ | mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28|| ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam | vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29|| yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ | jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30|| asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā | gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31|| yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān | svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32|| evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ | sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33|| īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram | vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34|| dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ | sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35|| dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam | daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36|| dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ | taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37|| mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ | jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38|| ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ | parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39|| māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam | suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40|| iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ | sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41|| taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ | pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13|| atha caturdaśo'dhyāyaḥ | uddhavaḥ uvāca | vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ | teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1|| bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ | nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2|| śrībhagavān uvāca | kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā | mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3|| tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā | tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4|| tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ | manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5|| kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ | bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6|| yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā | yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7|| evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām | pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8|| manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha | śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9|| dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam | anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam | kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10|| ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ | duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ || 11|| mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ | mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām || 12|| akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ | mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13|| na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam | na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14|| na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ | na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15|| nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam | anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16|| niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ | kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17|| bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ | prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18|| yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt | tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19|| na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava | na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20|| bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām | bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21|| dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā | madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22|| kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā | vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23|| vāk gadgadā dravate yasya cittam rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca | vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24|| yathā agninā hema malaṃ jahāti dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam | ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25|| yathā yathā ātmā parimṛjyate asau matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ | tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26|| viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate | māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27|| tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham | hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28|| strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān | kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29|| na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ | yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30|| uddhavaḥ uvāca | yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam | dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31|| śrībhagavān uvāca | samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham | hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32|| prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ | viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33|| hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat | prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34|| evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset | daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35|| hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham | dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36|| karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram | vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37|| samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam | sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38|| samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam | hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39|| śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam | nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40|| dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam | sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41|| sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat | indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ | buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42|| tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet | na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43|| tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet | tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44|| evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani | vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45|| dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ | saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14|| atha pañcadaśo'dhyāyaḥ | śrībhagavān uvāca | jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1|| uddhavaḥ uvāca | kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta | kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2|| śrībhagavān uvāca | siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ | tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3|| aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ | prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4|| guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati | etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5|| anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam | manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6|| svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam | yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7|| trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā | agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8|| etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ | yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9|| bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ | aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10|| mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat | mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11|| paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan | kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12|| dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam | sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13|| mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam | prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14|| viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe | saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15|| nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite | manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16|| nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ | paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17|| śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi | dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18|| mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan | tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19|| cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi | māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20|| manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā | maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21|| yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati | tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22|| parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet | piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23|| pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu | āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24|| vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet | vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25|| yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān | mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26|| yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān | kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27|| madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ | tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28|| agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ | madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29|| madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ | dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30|| upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ | siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31|| jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ | maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32|| antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam | mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33|| janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ | yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34|| sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ | ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35|| ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām | yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15|| atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ | uddhavaḥ uvāca | tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam | sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1|| uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ | upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2|| yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ | upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3|| gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana | na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4|| yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte | tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5|| śrībhagavān uvāca | evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara | yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6|| jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam | tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7|| saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ | abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8|| ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ | ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9|| ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham | guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10|| guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham | sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11|| hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt | akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12|| indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ | ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13|| brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ | devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14|| siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām | prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15|| māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram | somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16|| airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum | tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17|| uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam | yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18|| nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām | āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19|| tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham | āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20|| dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ | vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21|| purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ | skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22|| yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam | vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23|| yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām | ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24|| strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ | nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25|| dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ | guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26|| saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau | māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27|| ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ | dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28|| vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham | kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29|| ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām | kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham || 30|| vyavasāīnāṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ | titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31|| ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām | sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32|| viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham | bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33|| apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ | prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34|| brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ | bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35|| gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam | āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36|| pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān | vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param | ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37|| mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā | sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38|| saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā | na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39|| tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ | vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40|| etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ | manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41|| vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca | ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42|| yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ | tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43|| tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ | mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16|| atha saptadaśo'dhyāyaḥ | uddhavaḥ uvāca | yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ | varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1|| yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet | svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2|| purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho | yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3|| saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana | na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4|| vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi | sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5|| kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana | tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6|| tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ | yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7|| śrīśukaḥ uvāca | itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ | prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8|| śrībhagavān uvāca | dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām | varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9|| ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ | kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10|| vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk | upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11|| tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī | vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12|| vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ | vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13|| gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama | vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14|| varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ | āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15|| śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam | madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16|| tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ | sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 17|| āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam | atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18|| śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā | tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19|| aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ | kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāīnām || 20|| ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā | bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21|| dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ | vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22|| mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn | jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23|| snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ | na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24|| retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam | avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25|| agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ | samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26|| ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit | na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27|| sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet | yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28|| śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat | yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29|| evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ | vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30|| yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam | gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31|| agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param | apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32|| strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam | prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33|| śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam | tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam || 34|| sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana| madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35|| evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan | madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36|| atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ | gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37|| gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ | āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38|| gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām | yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39|| ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām | pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40|| pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam | anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41|| brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate | kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42|| śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ | mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43|| samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam | tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44|| sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ | ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45|| evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā | vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46|| sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret | khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47|| vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi | caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48|| śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām | kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49|| veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam | devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50|| yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā | dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51|| kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api | vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52|| putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ | anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53|| itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan | na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54|| karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān | tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55|| yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ | straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56|| aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ | anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57|| evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam | atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ || 17|| atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ | śrībhagavān uvāca | vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā | vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1|| kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet | vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2|| keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ | na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3|| grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale | ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4|| agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā | ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5|| svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam | deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6|| vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān | na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7|| agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat | cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8|| evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ | māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9|| yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat | kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10|| yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ | ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11|| yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu | virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12|| iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije | agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13|| viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ | vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14|| bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param | tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15|| dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam | satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16|| mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām | nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17|| bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret | saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18|| bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ | vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19|| ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ | ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20|| viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ | ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21|| anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā | bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22|| tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ | viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23|| puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret | puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24|| vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret | saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25|| na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati | asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26|| yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam | sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27|| jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ | saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28|| budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret | vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29|| vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ | śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30|| na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu | ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana | dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31|| ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ | yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32|| alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit | labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33|| āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam | tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34|| yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam | tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35|| śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret | anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36|| nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā | ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37|| duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān | ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38|| tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ | yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39|| yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ | jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40|| surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā | avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41|| bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ | gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42|| brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam | gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43|| iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk | sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44|| bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram | sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45|| iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ | jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46|| varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ | saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47|| etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām | yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18|| atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ | śrībhagavān uvāca | yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ | māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1|| jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ | svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2|| jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama | jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3|| tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca | na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4|| tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava | jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5|| jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani | sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6|| tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat | janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7|| uddhavaḥ uvāca | jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam | ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8|| tāpatrayeṇa abhihatasya ghore santapyamānasya bhavādhvanīśa | paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9|| daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam | samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10|| śrībhagavān uvāca | itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam | ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11|| nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ | śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata || 12|| tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān | jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13|| nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai | īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14|| etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat | sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām || 15|| ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt | punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16|| śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam | pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17|| karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam | vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18|| bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha | punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19|| śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam | pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20|| ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam | madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21|| madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam | mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22|| madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca | iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23|| evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām | mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24|| yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam | dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25|| yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati | rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26|| dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam | guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27|| uddhavaḥ uvāca | yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana | kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28|| kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate | kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā || 29|| puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava | kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca || 30|| kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ | kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31|| kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ | etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32|| śrībhagavān uvāca | ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ | āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam || 33| śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam | tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34|| ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ | puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35|| śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ | titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36|| daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam | svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37|| ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā | karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38|| dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ | dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39|| bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ | vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40|| śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ | duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41|| mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ | utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42|| narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe | gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43|| daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ | guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44|| etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ | kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ | guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19|| atha viṃśaḥ adhyāyaḥ | uddhavaḥ uvāca | vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te | avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1|| varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam | dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2|| guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava | niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3|| pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara | śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4|| guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ | nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5|| śrībhagavān uvāca | yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā | jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit || 6|| nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu | teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7|| yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān | na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8|| tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā | mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9|| svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava | na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10|| asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ | jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11|| svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā | sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12|| na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ | na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13|| etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ | apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14|| chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim | khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15|| ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ | muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16|| nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram | mayā anukūlena nabhasvateritam pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17|| yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ | abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18|| dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam | atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19|| manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ | sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20|| eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ | hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21|| sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ | bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22|| nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ | manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23|| yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā | mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24|| yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam | yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25|| sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ | karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ | guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26|| jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu | veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27|| tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ | juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28|| proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ | kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29|| bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30|| tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ | na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31|| yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat | yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32|| sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā | svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33|| na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama | vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34|| nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam | tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35|| na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ | sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36|| evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ | kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20|| atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ | śrībhagavān uvāca | yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān | kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1|| sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ | viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2|| śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu | dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3|| dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha | darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4|| bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ | ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5|| vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api | dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6|| deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama | guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7|| akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet | kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8|| karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā | yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9|| dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca | saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10|| śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane | aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11|| dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām | kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12|| amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati | bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13|| snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ | mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14|| mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam | dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15|| kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ | guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16|| samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam | autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17|| yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ | eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18|| viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet | saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19|| kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate | tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20|| tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate | tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21|| viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam | vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22|| phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param | śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23|| utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca | āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24|| na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani | kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25|| evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ | phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26|| kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ | agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27|| na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ | ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28|| te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ | hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29|| hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā | yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30|| svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam | āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31|| rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ | upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32|| iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi | tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33|| evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām | māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34|| vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime | parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35|| śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam | anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36|| mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā | bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37|| yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt | ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38|| chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ | oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām || 39|| vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ | anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40|| gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca | triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41|| kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet | iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42|| māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham | etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām | māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21|| atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ | uddhavaḥ uvāca | kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho | nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1|| kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim | sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare | kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2|| etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā | gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3|| śrībhagavān uvāca | yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā | māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4|| na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā | evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5|| yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam | prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6|| parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha | paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7|| ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca | pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8|| paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām | yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9|| anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam | svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10|| puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api | tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11|| prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ | sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12|| sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate | guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13|| puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ | jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14|| śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ | vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15|| śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ | gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16|| sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī | sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17|| vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā | labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18|| sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ | jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19|| ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān | taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20|| catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ | jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21|| saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca | pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22|| tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate | bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23|| ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca | aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24|| iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam | sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25|| uddhavaḥ uvāca | prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau | anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ | prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26|| evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi | chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27|| tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ | tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28|| śrībhagavān uvāca | prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha | eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29|| mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte | vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30|| dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe | ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ | evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31|| yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ | ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32|| ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ | vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33|| uddhavaḥ uvāca | tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho | ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34|| tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ | na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35|| śrībhagavān uvāca | manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam | lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36|| dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha | udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37|| viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ | jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38|| janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida | viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39|| svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau | tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40|| indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni | bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41|| nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca | kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42|| yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ | tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43|| saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam | saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā āyuṣām || 44|| mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān | mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45|| niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam | vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46|| etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ | guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47|| ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau | na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48|| taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau | taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49|| prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān | tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50|| sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān | tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51|| nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān | evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52|| yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva | cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53|| yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā | svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54|| arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate | dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55|| tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ | ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56|| kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā | tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57|| niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ | śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58|| uddhavaḥ uvāca | yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara | suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59|| viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī | ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22|| atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ | bādarāyaṇiḥ uvāca | saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ | sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1|| śrībhagavān uvāca | barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ | duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2|| na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ | yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3|| kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava | taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4|| kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ | smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5|| avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā | vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6|| jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ | śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7|| duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ | dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8|| tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ | dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9|| tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida | arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10|| jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava | daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11|| saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ | upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12|| tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ | khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13|| saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ | na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14|| prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana | iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15|| yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ | lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16|| arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye | nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17|| steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ | bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18|| ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām | tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19|| bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā | ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20|| arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ | tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam || 21|| labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām | tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim || 22|| svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān | draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23|| devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ | asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24|| vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam | kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25|| kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt | kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26|| kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta | mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27|| nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ | yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28|| saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ | apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29|| tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ | muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30|| śrībhagavān uvāca | iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ | unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31|| saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ | bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32|| taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ | dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33|| kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum | pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34|| pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ | annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35|| mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani | yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36|| tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ | badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37|| kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ | kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38|| aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva | maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39|| iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca | taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40|| evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat | bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41|| paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ | pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42|| dvijaḥ uvāca | na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ na devatātmā grahakarmakālāḥ | manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43|| manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni | śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44|| anīhaḥ ātmā manasā samīhatā hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe | manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45|| dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni | sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46|| samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam | asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47|| manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti | bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48|| taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ maruntudaṃ tat na vijitya kecit | kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49|| dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ | eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa durantapāre tamasi bhramanti || 50|| janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat | jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51|| duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat | yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52|| ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ | na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53|| grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai | grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54|| karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve | dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55|| kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau | na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56|| na kenacit kva api kathañcana asya dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya | yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57|| etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ | ahaṃ tariṣyāmi durantapāram tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58|| śrībhagavān uvāca | nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham | nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59|| sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ | mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60|| tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā | mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61|| yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ | dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23|| atha caturviṃśo'dhyāḥ | śrībhagavān uvāca | atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam | yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1|| āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam | yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2|| tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam | vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3|| tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā | jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4|| tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ | mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5|| tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ | tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6|| vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt | tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7|| arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca | taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8|| mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ | aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9|| tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau | mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ || 10|| saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt | lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11|| devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam | martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param || 12|| adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ | trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13|| yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ | mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14|| mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat | guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15|| aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati | sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16|| yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san | vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17|| yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam | ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18|| prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ | sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19|| sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ | mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20|| virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ | pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21|| anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate | dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22|| apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase | līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23|| rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare | ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24|| yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare | śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25|| saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ | te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26|| kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje | ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27|| evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ | manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28|| eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ | pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24|| atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ | śrībhagavānuvāca | guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet | tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1|| samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ | tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2|| kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham | mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3|| krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ | śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4|| sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ | vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5|| sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ | vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6|| dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ | guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7|| pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame | svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8|| puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ | kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9|| yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ | taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10|| yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ | taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11|| sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me | cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12|| yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam | tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13|| yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam | tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14|| yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam | yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15|| yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ | dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16|| vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām | gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17|| sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam | manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18|| edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate | asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19|| sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet | prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20|| uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ | tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21|| sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ | tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22|| madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat | rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23|| kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat | prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24|| vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate | tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25|| sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ | tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26|| sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī | tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27|| pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam | rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28|| sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam | tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29|| dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ | śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi || 30|| sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31|| etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ | yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ | bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32|| tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam | guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33|| niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ | rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34|| sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ | sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35|| jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ | mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25|| atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ | śrībhagavān uvāca | mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ | ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1|| guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā | guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ | vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2|| saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit | tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3|| ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ | urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4|| tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ | vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5|| kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ | na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6|| ailaḥ uvāca | aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ | devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7|| na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā | muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8|| aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ | krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9|| saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram | yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10|| kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā | yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11|| kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā | kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12|| svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam | yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13|| sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam | na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14|| puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ | ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15|| bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ | manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16|| kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ | rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17|| kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ | kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18|| pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ | kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19|| tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate | aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20|| tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau | viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21|| atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit | viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22|| adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate | asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23|| tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ | viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām || 24|| śrībhagavān uvāca | evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya | ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25|| tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān | santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26|| santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ | nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27|| teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ | sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28|| tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ | matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29|| bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate | mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30|| yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum | śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31|| nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam | santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32|| annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham | dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam || 33|| santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ | devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34|| vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ | muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26|| atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ | uddhavaḥ uvāca | kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho | yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1|| etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām | nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2|| niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ | putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3|| etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam | śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4|| etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam | bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5|| śrībhagavān uvāca | nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava | saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6|| vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ | trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7|| yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ | yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8|| arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ | dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9|| pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye | ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10|| sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me | pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11|| śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī | manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12|| cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram | udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13|| asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam | snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14|| dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ | bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15|| snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava | sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16|| sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ | śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17|| bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate | gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18|| śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ | āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19|| kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet | kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20|| tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca | prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21|| pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ | hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet || 22|| piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama | aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23|| tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ | āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet || 24|| pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet | dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25|| padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam | ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26|| sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān | musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27|| nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca | mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28|| durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān | sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29|| candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ | salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30|| svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā | pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31|| vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ | alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32|| pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān | dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33|| guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān | saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34|| abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam | annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35|| vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ | agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36|| paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi | prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37|| taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ | lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38|| sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam | śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39|| dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca | prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40|| juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ | dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41|| abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret | mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42|| dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet | mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42|| upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama | matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44| stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api | stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45|| śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam | prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46|| iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram | udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47|| arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet | sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48|| evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ | arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49|| madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham | puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50|| pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham | kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51|| pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam | pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52|| māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati | bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53|| yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ | vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54|| kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca | karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27|| atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ | śrībhagavān uvāca | parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet | viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1|| parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati | saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2|| taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ | māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3|| kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat | vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4|| chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ | evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5|| ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ | trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6|| tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ | nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani | idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7|| etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam | na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8|| pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā | ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9|| uddhavaḥ uvāca | na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ | anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10|| ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ | agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11|| śrībhagavān uvāca | yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam | saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12|| arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate | dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13|| yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt | saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14|| śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ | ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15|| deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ | sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16|| amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ manovacaḥprāṇaśarīrakarma | jñānāsinā upāsanayā śitena chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17|| jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam | ādi antayoḥ asya yat eva kevalam kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18|| yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya | tat eva madhye vyavahāryamāṇam nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19|| vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ | samanvayena vyatirekataḥ ca yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20|| na yat purastāt uta yat na paścāt madhye ca tat na vyapadeśamātram | bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21|| avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ | brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22|| evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ parāpavādena viśāradena | chittvā ātmasandehaṃ upārameta svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23|| na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ | manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24|| samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ | vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25|| yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate | tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26|| tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat | madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27|| yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām punaḥ punaḥ santudati prarohan | evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28|| kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ | te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29|| karoti karma kriyate ca jantuḥ kenāpi asau coditaḥ ānipātāt | na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30|| tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam | svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31|| yadi sma paśyati asat indriya atha nānā anumānena viruddhaṃ anyat | na manyate vastutayā manīṣī svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32|| pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga | nivartate tat punaḥ īkṣayā eva na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33|| yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte | evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34|| eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ | ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35|| etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale | ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36|| yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam | vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37|| yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ | upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38|| yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ | tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39|| kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ | yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40|| kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram | vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41|| na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ | antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42|| yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt | tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43|| yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ | na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28|| atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ | sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ | yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1|| prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ | viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2|| atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam haṃsāḥ śrayeran aravindalocana | sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3|| kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam | yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4|| taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu | kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5|| na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ | yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6|| śrīśukaḥ uvāca | iti uddhavena ati anurakta cetasā pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ | gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7|| śrībhagavān uvāca | hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām | yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8|| kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran | mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9|| deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān | deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10|| pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān | kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11|| māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam | īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12|| iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute | sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13|| brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake | akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14|| nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt | spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15|| visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm | praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16|| yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate | tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17|| sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā | paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18|| ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama | madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19|| na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api | mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20|| yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet | tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21|| eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām | yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22|| eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ | samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23|| abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat | etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24|| suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet | sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25|| yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam | tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26|| yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci | saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27|| yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ | mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28|| api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam | api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29|| na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca | aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30|| etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca | sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31|| na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate | pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32|| jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe | yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33|| martyaḥ yadā tyakta samastakarmā niveditātmā vicikīrṣitaḥ me | tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34|| śrīśukaḥ uvāca | saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ tadā uttama ślokavacaḥ niśamya | baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35|| viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ | kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36|| uddhavaḥ uvāca | vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt | vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37|| pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ | hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38|| vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu | prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39|| namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām | yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40|| śrībhagavān uvāca | gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam | tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41|| īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ | vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42|| titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ | śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43|| mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan | mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava | ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44|| śrīśukaḥ uvāca | saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ | śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45|| sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ | kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46|| tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām | yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47|| yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam | kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48|| bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram | amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29|| atha triṃśaḥ adhyāyaḥ | rājā uvāca | tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam | dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1|| brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ | preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2|| pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam | yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam īyuḥ || 3|| ṛṣiḥ uvāca | divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān | dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4|| śrībhagavān uvāca | ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ | muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5|| striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ | vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6|| tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ | devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7|| brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam | go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8|| vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam | deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9|| iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ | tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10|| tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā | cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11|| tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu | diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12|| mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām | kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13|| yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ | dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14|| patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api | mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15|| pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau akrūra bhojau aniruddha sātyakī | subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16|| anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ | anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17|| dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ | visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18|| putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ | mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19|| śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu | śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20|| tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ | jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21|| pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ | hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22|| atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana | erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23|| brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām | spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24|| evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ | avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25|| rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam | tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26|| rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ | niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27|| bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā | diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28|| śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam | kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29|| sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam | puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30|| kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ | hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31|| vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ | kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32|| musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ | mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33|| caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ | bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34|| ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana | kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35|| yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam | vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36|| tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam | yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37|| yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye | tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38|| śrībhagavān uvāca | mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me | yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39|| iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā | triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40|| dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām | vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41|| taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim | snehaplutātmā nipapāta pādayo rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42|| apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā | diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43|| iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ | khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44|| taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca | tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45|| gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ | saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46|| dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ | mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47|| svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ | arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48|| tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ | manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49|| iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ | tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30|| atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ | śrīśukaḥ uvāca | atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ | mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1|| pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ | cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2|| draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ | gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3|| vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ | kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4|| bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ | saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5|| lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam | yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6|| divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt | satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7|| deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani | avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8|| saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam | gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9|| brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ | vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10|| rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya | sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11|| martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham | jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12|| tathā api aśeśā sthiti sambhava api ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk | na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13|| yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām | prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14|| dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ | patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15|| kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa | tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16|| tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ | vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17|| devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau | kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18|| prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ | upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19|| rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan | vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ | kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20|| arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ | ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21|| bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam | hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22|| dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt | varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23|| nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ | smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24|| strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ | indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25|| śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ | tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26|| yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca | kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27|| itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni | anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28|| iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31|| || iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||

Explore More