ઉદ્ધવગીતા - દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

ગોવિન્દભુજગુપ્તાયાં દ્વારવત્યાં કુરૂદ્વહ ।
અવાત્સીત્ નારદઃ અભીક્ષ્ણં કૃષ્ણૌપાસનલાલસઃ ॥ 1॥

કો નુ રાજન્ ઇન્દ્રિયવાન્ મુકુન્દચરણામ્બુજમ્ ।
ન ભજેત્ સર્વતઃ મૃત્યુઃ ઉપાસ્યં અમરૌત્તમૈઃ ॥ 2॥

તં એકદા દેવર્ષિં વસુદેવઃ ગૃહ આગતમ્ ।
અર્ચિતં સુખં આસીનં અભિવાદ્ય ઇદં અબ્રવીત્ ॥ 3॥

વસુદેવઃ ઉવાચ।
ભગવન્ ભવતઃ યાત્રા સ્વસ્તયે સર્વદેહિનામ્ ।
કૃપણાનાં યથા પિત્રોઃ ઉત્તમશ્લોકવર્ત્મનામ્ ॥ 4॥

ભૂતાનાં દેવચરિતં દુઃખાય ચ સુખાય ચ ।
સુખાય એવ હિ સાધૂનાં ત્વાદૃશાં અચ્યુત આત્મનામ્ ॥ 5॥

ભજન્તિ યે યથા દેવાન્ દેવાઃ અપિ તથા એવ તાન્ ।
છાયા ઇવ કર્મસચિવાઃ સાધવઃ દીનવત્સલાઃ ॥ 6॥

બ્રહ્મન્ તથા અપિ પૃચ્છામઃ ધર્માન્ ભાગવતાન્ તવ ।
યાન્ શ્રુત્વા શ્રદ્ધયા મર્ત્યઃ મુચ્યતે સર્વતઃ ભયાત્ ॥ 7॥

અહં કિલ પુરા અનન્તં પ્રજાર્થઃ ભુવિ મુક્તિદમ્ ।
અપૂજયં ન મોક્ષાય મોહિતઃ દેવમાયયા ॥ 8॥

યયા વિચિત્રવ્યસનાત્ ભવદ્ભિઃ વિશ્વતઃ ભયાત્ ।
મુચ્યેમ હિ અઞ્જસા એવ અદ્ધા તથા નઃ શાધિ સુવ્રત ॥ 9॥

શ્રીશુકઃ ઉવાચ।
રાજન્ એવં કૃતપ્રશ્નઃ વસુદેવેન ધીમતા ।
પ્રીતઃ તં આહ દેવર્ષિઃ હરેઃ સંસ્મારિતઃ ગુણૈઃ ॥ 10॥

નારદઃ ઉવાચ।
સમ્યક્ એતત્ વ્યવસિતં ભવતા સાત્વતર્ષભ ।
યત્ પૃચ્છસે ભાગવતાન્ ધર્માન્ ત્વં વિશ્વભાવનાન્ ॥
11॥

શ્રુતઃ અનુપઠિતઃ ધ્યાતઃ આદૃતઃ વા અનુમોદિતઃ ।
સદ્યઃ પુનાતિ સદ્ધર્મઃ દેવવિશ્વદ્રુહઃ અપિ ॥ 12॥

ત્વયા પરમકલ્યાણઃ પુણ્યશ્રવણકીર્તનઃ ।
સ્મારિતઃ ભગવાન્ અદ્ય દેવઃ નારાયણઃ મમ ॥ 13॥

અત્ર અપિ ઉદાહરન્તિ ઇમં ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
આર્ષભાણાં ચ સંવાદં વિદેહસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 14॥

પ્રિયવ્રતઃ નામ સુતઃ મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય યઃ ।
તસ્ય અગ્નીધ્રઃ તતઃ નાભિઃ ઋષભઃ તત્ સુતઃ સ્મૃતઃ ॥ 15॥

તં આહુઃ વાસુદેવાંશં મોક્ષધર્મવિવક્ષયા ।
અવતીર્ણં સુતશતં તસ્ય આસીત્ વેદપારગમ્ ॥ 16॥

તેષાં વૈ ભરતઃ જ્યેષ્ઠઃ નારાયણપરાયણઃ ।
વિખ્યાતં વર્ષં એતત્ યત્ નામ્ના ભારતં અદ્ભુતમ્ ॥ 17॥

સઃ ભુક્તભોગાં ત્યક્ત્વા ઇમાં નિર્ગતઃ તપસા હરિમ્ ।
ઉપાસીનઃ તત્ પદવીં લેભે વૈ જન્મભિઃ ત્રિભિઃ ॥ 18॥

તેષાં નવ નવદ્વીપપતયઃ અસ્ય સમન્તતઃ ।
કર્મતન્ત્રપ્રણેતારઃ એકાશીતિઃ દ્વિજાતયઃ ॥ 19॥

નવ અભવન્ મહાભાગાઃ મુનયઃ હિ અર્થશંસિનઃ ।
શ્રમણાઃ વાતઃ અશનાઃ આત્મવિદ્યાવિશારદાઃ ॥ 20॥

કવિઃ હરિઃ અન્તરિક્ષઃ પ્રબુદ્ધઃ પિપ્પલાયનઃ ।
આવિર્હોત્રઃ અથ દ્રુમિલઃ ચમસઃ કરભાજનઃ ॥ 21॥

એતે વૈ ભગવદ્રૂપં વિશ્વં સદસદ્ આત્મકમ્ ।
આત્મનઃ અવ્યતિરેકેણ પશ્યન્તઃ વ્યચરત્ મહીમ્ ॥ 22॥

અવ્યાહત ઇષ્ટગતયાઃ સુરસિદ્ધસિદ્ધસાધ્ય
ગન્ધર્વયક્ષનરકિન્નરનાગલોકાન્ ।
મુક્તાઃ ચરન્તિ મુનિચારણભૂતનાથ
વિદ્યાધરદ્વિજગવાં ભુવનાનિ કામમ્ ॥ 23॥

તઃ એકદા નિમેઃ સત્રં ઉપજગ્મુઃ યત્ ઋચ્છયા ।
વિતાયમાનં ઋષિભિઃ અજનાભે મહાત્મનઃ ॥ 24॥

તાન્ દૃષ્ટ્વા સૂર્યસઙ્કાશાન્ મહાભગવતાન્ નૃપઃ ।
યજમાનઃ અગ્નયઃ વિપ્રાઃ સર્વઃ એવ ઉપતસ્થિરે ॥ 25॥

વિદેહઃ તાન્ અભિપ્રેત્ય નારાયણપરાયણાન્ ।
પ્રીતઃ સમ્પૂજયાન્ ચક્રે આસનસ્થાન્ યથા અર્હતઃ ॥ 26॥

તાન્ રોચમાનાન્ સ્વરુચા બ્રહ્મપુત્રૌપમાન્ નવ ।
પપ્રચ્છ પરમપ્રીતઃ પ્રશ્રય અવનતઃ નૃપઃ ॥ 27॥

વિદેહઃ ઉવાચ।
મન્યે ભગવતઃ સાક્ષાત્ પાર્ષદાન્ વઃ મધુદ્વિષઃ ।
વિષ્ણોઃ ભૂતાનિ લોકાનાં પાવનાય ચરન્તિ હિ ॥ 28॥

દુર્લભઃ માનુષઃ દેહઃ દેહિનાં ક્ષણભઙ્ગુરઃ ।
તત્ર અપિ દુર્લભં મન્યે વૈકુણ્ઠપ્રિયદર્શનમ્ ॥ 29॥

અતઃ આત્યન્તિકં કહેમં પૃચ્છામઃ ભવતઃ અનઘાઃ ।
સંસારે અસ્મિન્ ક્ષણાર્ધઃ અપિ સત્સઙ્ગઃ શેવધિઃ નૃણામ્ ॥
30॥

ધર્માન્ ભાગવતાન્ બ્રૂત યદિ નઃ શ્રુતયે ક્ષમમ્ ।
યૈઃ પ્રસન્નઃ પ્રપન્નાય દાસ્યતિ આત્માનં અપિ અજઃ ॥ 31॥

શ્રીનારદઃ ઉવાચ।
એવં તે નિમિના પૃષ્ટા વસુદેવ મહત્તમાઃ ।
પ્રતિપૂજ્ય અબ્રુવન્ પ્રીત્યા સસદસિ ઋત્વિજં નૃપમ્ ॥ 32॥

કવિઃ ઉવાચ।
મન્યે અકુતશ્ચિત્ ભયં અચ્યુતસ્ય
પાદામ્બુજૌપાસનં અત્ર નિત્યમ્ ।
ઉદ્વિગ્નબુદ્ધેઃ અસત્ આત્મભાવાત્
વિશ્વાત્મના યત્ર નિવર્તતે ભીઃ ॥ 33॥

યે વૈ ભગવતા પ્રોક્તાઃ ઉપાયાઃ હિ આત્મલબ્ધયે ।
અઞ્જઃ પુંસાં અવિદુષાં વિદ્ધિ ભાગવતાન્ હિ તાન્ ॥ 34॥

યાન્ આસ્થાય નરઃ રાજન્ ન પ્રમાદ્યેત કર્હિચિત્ ।
ધાવન્ નિમીલ્ય વા નેત્રે ન સ્ખલેન પતેત્ ઇહ ॥ 35॥

કાયેન વાચા મનસા ઇન્દ્રિયૈઃ વા
બુદ્ધ્યા આત્મના વા અનુસૃતસ્વભાવાત્ ।
કરોતિ યત્ યત્ સકલં પરસ્મૈ
નારાયણાય ઇતિ સમર્પયેત્ તત્ ॥ 36॥

ભયં દ્વિતીયાભિનિવેશતઃ સ્યાત્
ઈશાત્ અપેતસ્ય વિપર્યયઃ અસ્મૃતિઃ ।
તત્ માયયા અતઃ બુધઃ આભજેત્ તં
ભક્ત્યા એક ઈશં ગુરુદેવતાત્મા ॥ 37।

અવિદ્યમાનઃ અપિ અવભાતિ હિ દ્વયોઃ
ધ્યાતુઃ ધિયા સ્વપ્નમનોરથૌ યથા ।
તત્ કર્મસઙ્કલ્પવિકલ્પકં મનઃ
બુધઃ નિરુન્ધ્યાત્ અભયં તતઃ સ્યાત્ ॥ 38॥

શ્રુણ્વન્ સુભદ્રાણિ રથાઙ્ગપાણેઃ
જન્માનિ કર્માણિ ચ યાનિ લોકે ।
ગીતાનિ નામાનિ તત્ અર્થકાનિ
ગાયન્ વિલજ્જઃ વિચરેત્ અસઙ્ગઃ ॥ 39॥

એવં વ્રતઃ સ્વપ્રિયનામકીર્ત્યા
જાતાનુરાગઃ દ્રુતચિત્તઃ ઉચ્ચૈઃ ।
હસતિ અથઃ રોદિતિ રૌતિ ગાયતિ
ઉન્માદવત્ નૃત્યતિ લોકબાહ્યઃ ॥ 40॥

ખં વાયું અગ્નિં સલિલં મહીં ચ
જ્યોતીંષિ સત્ત્વાનિ દિશઃ દ્રુમાદીન્ ।
સરિત્ સમુદ્રાન્ ચ હરેઃ શરીરં
યત્કિઞ્ચ ભૂતં પ્રણમેત્ અનન્યઃ ॥ 41॥

ભક્તિઃ પરેશ અનુભવઃ વિરક્તિઃ
અન્યત્ર એષ ત્રિકઃ એકકાલઃ ।
પ્રપદ્યમાનસ્ય યથા અશ્નતઃ સ્યુઃ
તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્ષુત્ અપાયઃ અનુઘાસમ્ ॥ 42॥

ઇતિ અચ્યુત અઙ્ઘ્રિં ભજતઃ અનુવૃત્ત્યા
ભક્તિઃ વિરક્તિઃ ભગવત્ પ્રબોધઃ ।
ભવન્તિ વૈ ભાગવતસ્ય રાજન્
તતઃ પરાં શાન્તિં ઉપૈતિ સાક્ષાત્ ॥ 43॥

રાજા ઉવાચ।
અથ ભાગવતં બ્રૂત યત્ ધર્મઃ યાદૃશઃ નૃણામ્ ।
યથા ચરતિ યત્ બ્રૂતે યૈઃ લિઙ્ગૈઃ ભગવત્ પ્રિયઃ ॥ 44॥

હરિઃ ઉવાચ।
સર્વભૂતેષુ યઃ પશ્યેત્ ભગવત્ ભાવ આત્મનઃ ।
ભૂતાનિ ભાગવતિ આત્મનિ એષ ભાગવતૌત્તમઃ ॥ 45॥

ઈશ્વરે તત્ અધીનેષુ બાલિશેષુ દ્વિષત્સુ ચ ।
પ્રેમમૈત્રીકૃપાઉપેક્ષા યઃ કરોતિ સ મધ્યમઃ ॥ 46॥

અર્ચાયાં એવ હરયે પૂજાં યઃ શ્રદ્ધયા ઈહતે ।
ન તત્ ભક્તેષુ ચ અન્યેષુ સઃ ભક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્મૃતઃ ॥
47॥

ગૃહીત્વા અપિ ઇન્દ્રિયૈઃ અર્થાન્યઃ ન દ્વેષ્ટિ ન હૃષ્યતિ ।
વિષ્ણોઃ માયાં ઇદં પશ્યન્ સઃ વૈ ભાગવત ઉત્તમઃ ॥ 48॥

દેહૈન્દ્રિયપ્રાણમનઃધિયાં યઃ
જન્માપિઅયક્ષુત્ ભયતર્ષકૃચ્છ્રૈઃ ।
સંસારધર્મૈઃ અવિમુહ્યમાનઃ
સ્મૃત્યા હરેઃ ભાગવતપ્રધાનઃ ॥ 49॥

ન કામકર્મબીજાનાં યસ્ય ચેતસિ સમ્ભવઃ ।
વાસુદેવેકનિલયઃ સઃ વૈ ભાગવત ઉત્તમઃ ॥ 50॥

ન યસ્ય જન્મકર્મભ્યાં ન વર્ણાશ્રમજાતિભિઃ ।
સજ્જતે અસ્મિન્ અહમ્ભાવઃ દેહે વૈ સઃ હરેઃ પ્રિયઃ ॥ 51॥

ન યસ્ય સ્વઃ પરઃ ઇતિ વિત્તેષુ આત્મનિ વા ભિદા ।
સર્વભૂતસમઃ શાન્તઃ સઃ વૌ ભાગવત ઉત્તમઃ ॥ 52॥

ત્રિભુવનવિભવહેતવે અપિ અકુણ્ઠસ્મૃતિઃ
અજિતાત્મસુરાદિભિઃ વિમૃગ્યાત્ ।
ન ચલતિ ભગવત્ પદ અરવિન્દાત્
લવનિમિષ અર્ધં અપિ યઃ સઃ વૈષ્ણવ અગ્ર્યઃ ॥ 53॥

ભગવતઃ ઉરુવિક્રમ અઙ્ઘ્રિશાખા
નખમણિચન્દ્રિકયા નિરસ્તતાપે ।
હૃદિ કથં ઉપસીદતાં પુનઃ સઃ
પ્રભવતિ ચન્દ્રઃ ઇવ ઉદિતે અર્કતાપઃ ॥ 54॥

વિસૃજતિ હૃદયં ન યસ્ય સાક્ષાત્
હરિઃ અવશ અભિહિતઃ અપિ અઘૌઘનાશઃ ।
પ્રણયઃ અશનયા ધૃત અઙ્ઘ્રિપદ્મઃ
સઃ ભવતિ ભાગવતપ્રધાનઃ ઉક્તઃ ॥ 55॥