അഥ കൈവല്യപാദഃ ।
ജന്മൌഷധിമന്ത്രതപസ്സമാധിജാഃ സിദ്ധയഃ ॥1॥
ജന്മൌഷധിമന്ത്രതപസ്സമാധിജാഃ സിദ്ധയഃ ॥1॥
ജാത്യന്തരപരിണാമഃ പ്രകൃത്യാപൂരാത് ॥2॥
നിമിത്തമപ്രയോജകം പ്രകൃതീനാംവരണഭേദസ്തു തതഃ ക്ഷേത്രികവത് ॥3॥
നിര്മാണചിത്താന്യസ്മിതാമാത്രാത് ॥4॥
പ്രവൃത്തിഭേദേ പ്രയോജകം ചിത്തമേകമനേകേഷാമ് ॥5॥
തത്ര ധ്യാനജമനാശയമ് ॥6॥
കര്മാശുക്ലാകൃഷ്ണം യോഗിനഃ ത്രിവിധമിതരേഷാമ് ॥7॥
തതസ്തദ്വിപാകാനുഗുണാനാമേവാഭിവ്യക്തിര്വാസനാനാമ് ॥8॥
ജാതി ദേശ കാല വ്യവഹിതാനാമപ്യാനന്തര്യം സ്മൃതിസംസ്കാരയോഃ ഏകരൂപത്വാത് ॥9॥
താസാമനാദിത്വം ചാശിഷോ നിത്യത്വാത് ॥10॥
ഹേതുഫലാശ്രയാലമ്ബനൈഃ സങ്ഗൃഹീതത്വാതേഷാമഭാവേതദഭാവഃ ॥11॥
അതീതാനാഗതം സ്വരൂപതോഽസ്ത്യധ്വഭേദാദ്ധര്മാണാമ് ॥12॥
തേ വ്യക്തസൂക്ഷ്മാഃ ഗുണാത്മാനഃ ॥13॥
പരിണാമൈകത്വാത് വസ്തുതത്ത്വമ് ॥14॥
വസ്തുസാമ്യേ ചിത്തഭേദാത്തയോര്വിഭക്തഃ പന്ഥാഃ ॥15॥
ന ചൈകചിത്തതന്ത്രം വസ്തു തദപ്രമാണകം തദാ കിം സ്യാത് ॥16॥
തദുപരാഗാപേക്ഷിത്വാത് ചിത്തസ്യ വസ്തുജ്ഞാതാജ്ഞാതമ് ॥17॥
സദാജ്ഞാതാഃ ചിത്തവൃത്തയഃ തത്പ്രഭോഃ പുരുഷസ്യാപരിണാമിത്വാത് ॥18॥
ന തത്സ്വാഭാസം ദൃശ്യത്വാത് ॥19॥
ഏക സമയേ ചോഭയാനവധാരണമ് ॥20॥
ചിത്താന്തര ദൃശ്യേ ബുദ്ധിബുദ്ധേഃ അതിപ്രസങ്ഗഃ സ്മൃതിസങ്കരശ്ച ॥21॥
ചിതേരപ്രതിസങ്ക്രമായാഃ തദാകാരാപത്തൌ സ്വബുദ്ധി സംവേദനമ് ॥22॥
ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യോപരക്തം ചിത്തം സര്വാര്ഥമ് ॥23॥
തദസങ്ഖ്യേയ വാസനാഭിഃ ചിത്രമപി പരാര്ഥം സംഹത്യകാരിത്വാത് ॥24॥
വിശേഷദര്ശിനഃ ആത്മഭാവഭാവനാനിവൃത്തിഃ ॥25॥
തദാ വിവേകനിമ്നം കൈവല്യപ്രാഗ്ഭാരം ചിത്തമ് ॥26॥
തച്ഛിദ്രേഷു പ്രത്യയാന്തരാണി സംസ്കാരേഭ്യഃ ॥27॥
ഹാനമേഷാം ക്ലേശവദുക്തമ് ॥28॥
പ്രസങ്ഖ്യാനേഽപ്യകുസീദസ്യ സര്വഥാ വിവേകഖ്യാതേഃ ധര്മമേഘസ്സമാധിഃ ॥29॥
തതഃ ക്ലേശകര്മനിവൃത്തിഃ ॥30॥
തദാ സര്വാവരണമലാപേതസ്യ ജ്ഞാനസ്യാനന്ത്യാത് ജ്ഞേയമല്പമ് ॥31॥
തതഃ കൃതാര്ഥാനാം പരിണാമക്രമസമാപ്തിര്ഗുണാനാമ് ॥32॥
ക്ഷണപ്രതിയോഗീ പരിണാമാപരാന്ത നിര്ഗ്രാഹ്യഃ ക്രമഃ ॥33॥
പുരുഷാര്ഥശൂന്യാനാം ഗുണാനാമ്പ്രതിപ്രസവഃ കൈവല്യം സ്വരൂപപ്രതിഷ്ഠാ വാ ചിതിശക്തിരിതി ॥34॥
ഇതി പാതഞ്ജലയോഗദര്ശനേ കൈവല്യപാദോ നാമ ചതുര്ഥഃ പാദഃ ।