ଅଥ ସମାଧିପାଦଃ ।
ଅଥ ଯୋଗାନୁଶାସନମ୍ ॥ 1 ॥
ଯୋଗଶ୍ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତି ନିରୋଧଃ ॥ 2 ॥
ତଦା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଃ ସ୍ଵରୂପେଽଵସ୍ଥାନମ୍ ॥ 3 ॥
ଵୃତ୍ତି ସାରୂପ୍ଯମିତରତ୍ର ॥ 4 ॥
ଵୃତ୍ତଯଃ ପଞ୍ଚତଯ୍ଯଃ କ୍ଲିଷ୍ଟାଽକ୍ଲିଷ୍ଟାଃ ॥ 5 ॥
ପ୍ରମାଣ ଵିପର୍ଯଯ ଵିକଲ୍ପ ନିଦ୍ରା ସ୍ମୃତଯଃ ॥ 6 ॥
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନୁମାନାଗମାଃ ପ୍ରମାଣାନି ॥ 7 ॥
ଵିପର୍ଯଯୋ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନମତଦ୍ରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠମ୍ ॥ 8 ॥
ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନାନୁପାତୀ ଵସ୍ତୁଶୂନ୍ଯୋ ଵିକଲ୍ପଃ ॥ 9 ॥
ଅଭାଵ ପ୍ରତ୍ଯଯାଲମ୍ବନା ଵୃତ୍ତିର୍ନିଦ୍ରା ॥ 10 ॥
ଅନୁଭୂତ ଵିଷଯାସମ୍ପ୍ରମୋଷଃ ସ୍ମୃତିଃ ॥ 11 ॥
ଅଭ୍ଯାସ ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ତନ୍ନିରୋଧଃ ॥ 12 ॥
ତତ୍ର ସ୍ଥିତୌ ଯତ୍ନୋଽଭ୍ଯାସଃ ॥ 13 ॥
ସ ତୁ ଦୀର୍ଘକାଲ ନୈରନ୍ତର୍ଯ ସତ୍କାରାସେଵିତୋ ଦୃଢଭୂମିଃ ॥ 14 ॥
ଦୃଷ୍ଟାନୁଶ୍ରଵିକ ଵିଷଯ ଵିତୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵଶୀକାରସଞ୍ଜ୍ଞା ଵୈରାଗ୍ଯମ୍ ॥ 15 ॥
ତତ୍ପରଂ ପୁରୁଷଖ୍ଯାତେ-ର୍ଗୁଣଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ॥ 16 ॥
ଵିତର୍କ ଵିଚାରାନନ୍ଦାସ୍ମିତାରୂପାନୁଗମାତ୍ ସମ୍ପ୍ରଜ୍ଞାତଃ ॥ 17 ॥
ଵିରାମପ୍ରତ୍ଯଯାଭ୍ଯାସପୂର୍ଵଃ ସଂସ୍କାରଶେଷୋଽନ୍ଯଃ ॥ 18 ॥
ଭଵପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଵିଦେହପ୍ରକୃତିଲଯାନାମ୍ ॥ 19 ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧା ଵୀର୍ଯ ସ୍ମୃତି ସମାଧିପ୍ରଜ୍ଞା ପୂର୍ଵକ ଇତରେଷାମ୍ ॥ 20 ॥
ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାନାମାସନ୍ନଃ ॥ 21 ॥
ମୃଦୁମଧ୍ଯାଧିମାତ୍ରତ୍ଵାତ୍ତତୋଽପି ଵିଶେଷଃ ॥ 22 ॥
ଈଶ୍ଵରପ୍ରଣିଧାନାଦ୍ଵା ॥ 23 ॥
କ୍ଲେଶ କର୍ମ ଵିପାକାଶଯୈରପରାମୃଷ୍ଟଃ ପୁରୁଷଵିଶେଷ ଈଶ୍ଵରଃ ॥ 24 ॥
ତତ୍ର ନିରତିଶଯଂ ସର୍ଵଜ୍ଞବୀଜମ୍ ॥ 25 ॥
ସ ଏଷଃ ପୂର୍ଵେଷାମପି ଗୁରୁଃ କାଲେନାନଵଚ୍ଛେଦାତ୍ ॥ 26 ॥
ତସ୍ଯ ଵାଚକଃ ପ୍ରଣଵଃ ॥ 27 ॥
ତଜ୍ଜପସ୍ତଦର୍ଥଭାଵନମ୍ ॥ 28 ॥
ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନାଧିଗମୋଽପ୍ଯନ୍ତରାଯାଭାଵଶ୍ଚ ॥ 29 ॥
ଵ୍ଯାଧି ସ୍ତ୍ଯାନ ସଂଶଯ ପ୍ରମାଦାଲସ୍ଯାଵିରତି ଭ୍ରାନ୍ତି
ଅଥ ଯୋଗାନୁଶାସନମ୍ ॥ 1 ॥
ଯୋଗଶ୍ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତି ନିରୋଧଃ ॥ 2 ॥
ତଦା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଃ ସ୍ଵରୂପେଽଵସ୍ଥାନମ୍ ॥ 3 ॥
ଵୃତ୍ତି ସାରୂପ୍ଯମିତରତ୍ର ॥ 4 ॥
ଵୃତ୍ତଯଃ ପଞ୍ଚତଯ୍ଯଃ କ୍ଲିଷ୍ଟାଽକ୍ଲିଷ୍ଟାଃ ॥ 5 ॥
ପ୍ରମାଣ ଵିପର୍ଯଯ ଵିକଲ୍ପ ନିଦ୍ରା ସ୍ମୃତଯଃ ॥ 6 ॥
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନୁମାନାଗମାଃ ପ୍ରମାଣାନି ॥ 7 ॥
ଵିପର୍ଯଯୋ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନମତଦ୍ରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠମ୍ ॥ 8 ॥
ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନାନୁପାତୀ ଵସ୍ତୁଶୂନ୍ଯୋ ଵିକଲ୍ପଃ ॥ 9 ॥
ଅଭାଵ ପ୍ରତ୍ଯଯାଲମ୍ବନା ଵୃତ୍ତିର୍ନିଦ୍ରା ॥ 10 ॥
ଅନୁଭୂତ ଵିଷଯାସମ୍ପ୍ରମୋଷଃ ସ୍ମୃତିଃ ॥ 11 ॥
ଅଭ୍ଯାସ ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ତନ୍ନିରୋଧଃ ॥ 12 ॥
ତତ୍ର ସ୍ଥିତୌ ଯତ୍ନୋଽଭ୍ଯାସଃ ॥ 13 ॥
ସ ତୁ ଦୀର୍ଘକାଲ ନୈରନ୍ତର୍ଯ ସତ୍କାରାସେଵିତୋ ଦୃଢଭୂମିଃ ॥ 14 ॥
ଦୃଷ୍ଟାନୁଶ୍ରଵିକ ଵିଷଯ ଵିତୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵଶୀକାରସଞ୍ଜ୍ଞା ଵୈରାଗ୍ଯମ୍ ॥ 15 ॥
ତତ୍ପରଂ ପୁରୁଷଖ୍ଯାତେ-ର୍ଗୁଣଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ॥ 16 ॥
ଵିତର୍କ ଵିଚାରାନନ୍ଦାସ୍ମିତାରୂପାନୁଗମାତ୍ ସମ୍ପ୍ରଜ୍ଞାତଃ ॥ 17 ॥
ଵିରାମପ୍ରତ୍ଯଯାଭ୍ଯାସପୂର୍ଵଃ ସଂସ୍କାରଶେଷୋଽନ୍ଯଃ ॥ 18 ॥
ଭଵପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଵିଦେହପ୍ରକୃତିଲଯାନାମ୍ ॥ 19 ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧା ଵୀର୍ଯ ସ୍ମୃତି ସମାଧିପ୍ରଜ୍ଞା ପୂର୍ଵକ ଇତରେଷାମ୍ ॥ 20 ॥
ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାନାମାସନ୍ନଃ ॥ 21 ॥
ମୃଦୁମଧ୍ଯାଧିମାତ୍ରତ୍ଵାତ୍ତତୋଽପି ଵିଶେଷଃ ॥ 22 ॥
ଈଶ୍ଵରପ୍ରଣିଧାନାଦ୍ଵା ॥ 23 ॥
କ୍ଲେଶ କର୍ମ ଵିପାକାଶଯୈରପରାମୃଷ୍ଟଃ ପୁରୁଷଵିଶେଷ ଈଶ୍ଵରଃ ॥ 24 ॥
ତତ୍ର ନିରତିଶଯଂ ସର୍ଵଜ୍ଞବୀଜମ୍ ॥ 25 ॥
ସ ଏଷଃ ପୂର୍ଵେଷାମପି ଗୁରୁଃ କାଲେନାନଵଚ୍ଛେଦାତ୍ ॥ 26 ॥
ତସ୍ଯ ଵାଚକଃ ପ୍ରଣଵଃ ॥ 27 ॥
ତଜ୍ଜପସ୍ତଦର୍ଥଭାଵନମ୍ ॥ 28 ॥
ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନାଧିଗମୋଽପ୍ଯନ୍ତରାଯାଭାଵଶ୍ଚ ॥ 29 ॥
ଵ୍ଯାଧି ସ୍ତ୍ଯାନ ସଂଶଯ ପ୍ରମାଦାଲସ୍ଯାଵିରତି ଭ୍ରାନ୍ତି
ଦର୍ଶନାଲବ୍ଧଭୂମିକତ୍ଵାନଵସ୍ଥିତତ୍ଵାନି ଚିତ୍ତଵିକ୍ଷେପାସ୍ତେଽନ୍ତରାଯାଃ ॥ 30 ॥
ଦୁଃଖ ଦୌର୍ମନସ୍ଯାଙ୍ଗମେଜଯତ୍ଵ ଶ୍ଵାସପ୍ରଶ୍ଵାସା ଵିକ୍ଷେପସହଭୁଵଃ ॥ 31 ॥
ତତ୍ପ୍ରତିଷେଧାର୍ଥମେକତତ୍ତ୍ଵାଭ୍ଯାସଃ ॥ 32 ॥
ମୈତ୍ରୀ କରୁଣା ମୁଦିତୋପେକ୍ଷାଣାଂ ସୁଖ ଦୁଃଖ ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯ ଵିଷଯାଣାଂ ଭାଵନାତଶ୍ଚିତ୍ତପ୍ରସାଦନମ୍ ॥ 33 ॥
ପ୍ରଚ୍ଛର୍ଦନ ଵିଧାରଣାଭ୍ଯାଂ ଵା ପ୍ରାଣସ୍ଯ ॥ 34 ॥
ଵିଷଯଵତୀ ଵା ପ୍ରଵୃତ୍ତିରୁତ୍ପନ୍ନା ମନସଃ ସ୍ଥିତି ନିବନ୍ଧିନୀ ॥ 35 ॥
ଵିଶୋକା ଵା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ॥ 36 ॥
ଵୀତରାଗ ଵିଷଯଂ ଵା ଚିତ୍ତମ୍ ॥ 37 ॥
ସ୍ଵପ୍ନ ନିଦ୍ରା ଜ୍ଞାନାଲମ୍ବନଂ ଵା ॥ 38 ॥
ଯଥାଭିମତଧ୍ଯାନାଦ୍ଵା ॥ 39 ॥
ପରମାଣୁ ପରମ ମହତ୍ତ୍ଵାନ୍ତୋଽସ୍ଯ ଵଶୀକାରଃ ॥ 40 ॥
କ୍ଷୀଣଵୃତ୍ତେରଭିଜାତସ୍ଯେଵ ମଣେର୍ଗ୍ରହୀତୃଗ୍ରହଣ ଗ୍ରାହ୍ଯେଷୁ ତତ୍ସ୍ଥ ତଦଞ୍ଜନତା ସମାପତ୍ତିଃ ॥ 41 ॥
ତତ୍ର ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଵିକଲ୍ପୈଃ ସଙ୍କୀର୍ଣା ସଵିତର୍କା ସମାପତ୍ତିଃ ॥ 42 ॥
ସ୍ମୃତି ପରିଶୁଦ୍ଧୌ ସ୍ଵରୂପ ଶୂନ୍ଯେଵାର୍ଥ ମାତ୍ରନିର୍ଭାସା ନିର୍ଵିତର୍କା ॥ 43 ॥
ଏତଯୈଵ ସଵିଚାରା ନିର୍ଵିଚାରା ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଵିଷଯା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ॥ 44 ॥
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଵିଷଯତ୍ଵଂ ଚାଲିଙ୍ଗପର୍ଯଵସାନମ୍ ॥ 45 ॥
ତା ଏଵ ସବୀଜଃ ସମାଧିଃ ॥ 46 ॥
ନିର୍ଵିଚାର ଵୈଶାରାଦ୍ଯେଽଧ୍ଯାତ୍ମପ୍ରସାଦଃ ॥ 47 ॥
ଋତମ୍ଭରା ତତ୍ର ପ୍ରଜ୍ଞା ॥ 48 ॥
ଶ୍ରୁତାନୁମାନ ପ୍ରଜ୍ଞାଭ୍ଯାମନ୍ଯଵିଷଯା ଵିଶେଷାର୍ଥତ୍ଵାତ୍ ॥ 49 ॥
ତଜ୍ଜଃ ସଂସ୍କାରୋଽନ୍ଯସଂସ୍କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧୀ ॥ 50 ॥
ତସ୍ଯାପି ନିରୋଧେ ସର୍ଵନିରୋଧାନ୍ନିର୍ବୀଜସ୍ସମାଧିଃ ॥ 51 ॥
ଇତି ପାତଞ୍ଜଲଯୋଗଦର୍ଶନେ ସମାଧିପାଦୋ ନାମ ପ୍ରଥମଃ ପାଦଃ ।
ଦୁଃଖ ଦୌର୍ମନସ୍ଯାଙ୍ଗମେଜଯତ୍ଵ ଶ୍ଵାସପ୍ରଶ୍ଵାସା ଵିକ୍ଷେପସହଭୁଵଃ ॥ 31 ॥
ତତ୍ପ୍ରତିଷେଧାର୍ଥମେକତତ୍ତ୍ଵାଭ୍ଯାସଃ ॥ 32 ॥
ମୈତ୍ରୀ କରୁଣା ମୁଦିତୋପେକ୍ଷାଣାଂ ସୁଖ ଦୁଃଖ ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯ ଵିଷଯାଣାଂ ଭାଵନାତଶ୍ଚିତ୍ତପ୍ରସାଦନମ୍ ॥ 33 ॥
ପ୍ରଚ୍ଛର୍ଦନ ଵିଧାରଣାଭ୍ଯାଂ ଵା ପ୍ରାଣସ୍ଯ ॥ 34 ॥
ଵିଷଯଵତୀ ଵା ପ୍ରଵୃତ୍ତିରୁତ୍ପନ୍ନା ମନସଃ ସ୍ଥିତି ନିବନ୍ଧିନୀ ॥ 35 ॥
ଵିଶୋକା ଵା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ ॥ 36 ॥
ଵୀତରାଗ ଵିଷଯଂ ଵା ଚିତ୍ତମ୍ ॥ 37 ॥
ସ୍ଵପ୍ନ ନିଦ୍ରା ଜ୍ଞାନାଲମ୍ବନଂ ଵା ॥ 38 ॥
ଯଥାଭିମତଧ୍ଯାନାଦ୍ଵା ॥ 39 ॥
ପରମାଣୁ ପରମ ମହତ୍ତ୍ଵାନ୍ତୋଽସ୍ଯ ଵଶୀକାରଃ ॥ 40 ॥
କ୍ଷୀଣଵୃତ୍ତେରଭିଜାତସ୍ଯେଵ ମଣେର୍ଗ୍ରହୀତୃଗ୍ରହଣ ଗ୍ରାହ୍ଯେଷୁ ତତ୍ସ୍ଥ ତଦଞ୍ଜନତା ସମାପତ୍ତିଃ ॥ 41 ॥
ତତ୍ର ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଵିକଲ୍ପୈଃ ସଙ୍କୀର୍ଣା ସଵିତର୍କା ସମାପତ୍ତିଃ ॥ 42 ॥
ସ୍ମୃତି ପରିଶୁଦ୍ଧୌ ସ୍ଵରୂପ ଶୂନ୍ଯେଵାର୍ଥ ମାତ୍ରନିର୍ଭାସା ନିର୍ଵିତର୍କା ॥ 43 ॥
ଏତଯୈଵ ସଵିଚାରା ନିର୍ଵିଚାରା ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଵିଷଯା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା ॥ 44 ॥
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଵିଷଯତ୍ଵଂ ଚାଲିଙ୍ଗପର୍ଯଵସାନମ୍ ॥ 45 ॥
ତା ଏଵ ସବୀଜଃ ସମାଧିଃ ॥ 46 ॥
ନିର୍ଵିଚାର ଵୈଶାରାଦ୍ଯେଽଧ୍ଯାତ୍ମପ୍ରସାଦଃ ॥ 47 ॥
ଋତମ୍ଭରା ତତ୍ର ପ୍ରଜ୍ଞା ॥ 48 ॥
ଶ୍ରୁତାନୁମାନ ପ୍ରଜ୍ଞାଭ୍ଯାମନ୍ଯଵିଷଯା ଵିଶେଷାର୍ଥତ୍ଵାତ୍ ॥ 49 ॥
ତଜ୍ଜଃ ସଂସ୍କାରୋଽନ୍ଯସଂସ୍କାର ପ୍ରତିବନ୍ଧୀ ॥ 50 ॥
ତସ୍ଯାପି ନିରୋଧେ ସର୍ଵନିରୋଧାନ୍ନିର୍ବୀଜସ୍ସମାଧିଃ ॥ 51 ॥
ଇତି ପାତଞ୍ଜଲଯୋଗଦର୍ଶନେ ସମାଧିପାଦୋ ନାମ ପ୍ରଥମଃ ପାଦଃ ।