None

భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - శృఙ్గార శతకమ్

(Shringara Shatakam in Telugu)

Bhartrihari

Shringara Shatakam is the first part of the famous Shatakatraya composed by the philosopher-king Bhartrihari. Unlike traditional devotional hymns focused on a specific deity, this collection explores the aesthetic and erotic dimensions of human experience. It vividly describes the power of beauty and the complexities of romantic love, serving as a psychological study of worldly attachments. By contemplating these verses, readers gain profound insights into the transitory nature of desires and sensory pleasures, ultimately guiding the seeker toward Vairagya, or spiritual detachment, which is the hallmark of Bhartrihari’s philosophical journey toward liberation.

శమ్భుస్వయమ్భుహరయో హరిణేక్షణానాం
యేనాక్రియన్త సతతం గృహకుమ్భదాసాః ।
వాచాం అగోచరచరిత్రవిచిత్రితాయ
తస్మై నమో భగవతే మకరధ్వజాయ ॥ 2.1 ॥
స్మితేన భావేన చ లజ్జయా భియా
పరాణ్ముఖైరర్ధకటాక్షవీక్షణైః ।
వచోభిరీర్ష్యాకలహేన లీలయా
సమస్తభావైః ఖలు బన్ధనం స్త్రియః ॥ 2.2 ॥
భ్రూచాతుర్యాత్కుఞ్చితాక్షాః కటాక్షాః
స్నిగ్ధా వాచో లజ్జితాన్తాశ్చ హాసాః ।
లీలామన్దం ప్రస్థితం చ స్థితం చ
స్త్రీణాం ఏతద్భూషణం చాయుధం చ ॥ 2.3 ॥
క్వచిత్సభ్రూభఙ్గైః క్వచిదపి చ లజ్జాపరిగతైః
క్వచిద్భూరిత్రస్తైః క్వచిదపి చ లీలావిలలితైః ।
కుమారీణాం ఏతైర్మదనసుభగైర్నేత్రవలితైః
స్ఫురన్నీలాబ్జానాం ప్రకరపరికీర్ణా ఇవ దిశః ॥ 2.4 ॥
వక్త్రం చన్ద్రవికాసి పఙ్కజపరీహాసక్షమే లోచనే
వర్ణః స్వర్ణం అపాకరిష్ణురలినీజిష్ణుః కచానాం చయః ।
వక్షోజావిభకుమ్భవిభ్రమహరౌ గుర్వీ నితమ్బస్థలీ
వాచాం హారి చ మార్దవం యువతీషు స్వాభావికం మణ్డనమ్ ॥ 2.5 ॥
స్మితకిఞ్చిన్ముగ్ధం సరలతరలో దృష్టివిభవః
పరిస్పన్దో వాచాం అభినవవిలాసోక్తిసరసః ।
గతానాం ఆరమ్భః కిసలయితలీలాపరికరః
స్పృశన్త్యాస్తారుణ్యం కిం ఇవ న హి రమ్యం మృగదృశః ॥ 2.6 ॥
ద్రష్టవ్యేషు కిం ఉత్తమం మృగదృశః ప్రేమప్రసన్నం ముఖం
ఘ్రాతవ్యేష్వపి కిం తద్​ఆస్యపవనః శ్రవ్యేషు కిం తద్వచః ।
కిం స్వాద్యేషు తద్​ఓష్ఠపల్లవరసః స్పృశ్యేషు కిం తద్వపుర్ధ్యేయం
కిం నవయౌవనే సహృదయైః సర్వత్ర తద్విభ్రమాః ॥ 2.7 ॥
ఏతాశ్చలద్వలయసంహతిమేఖలోత్థఝఙ్కార
నూపురపరాజితరాజహంస్యః ।
కుర్వన్తి కస్య న మనో వివశం తరుణ్యో
విత్రస్తముగ్ధహరిణీసదృశైః కటాక్షైః ॥ 2.8 ॥
కుఙ్కుమపఙ్కకలఙ్కితదేహా
గౌరపయోధరకమ్పితహారా ।
నూపురహంసరణత్పద్మా
కం న వశీకురుతే భువి రామా ॥ 2.9 ॥
నూనం హి తే కవివరా విపరీతవాచో
యే నిత్యం ఆహురబలా ఇతి కామినీస్తాః ।
యాభిర్విలోలితరతారకదృష్టిపాతైః
శక్రాదయోఽపి విజితాస్త్వబలాః కథం తాః ॥ 2.10 ॥
నూనం ఆజ్ఞాకరస్తస్యాః సుభ్రువో మకరధ్వజః ।
యతస్తన్నేత్రసఞ్చారసూచితేషు ప్రవర్తతే ॥ 2.11 ॥
కేశాః సంయమినః శ్రుతేరపి పరం పారం గతే లోచనే
అన్తర్వక్త్రం అపి స్వభావశుచిభీః కీర్ణం ద్విజానాం గణైః ।
ముక్తానాం సతతాధివాసరుచిరౌ వక్షోజకుమ్భావిమావిత్థం
తన్వి వపుః ప్రశాన్తం అపి తేరాగం కరోత్యేవ నః ॥ 2.12 ॥
ముగ్ధే ధానుష్కతా కేయం అపూర్వా త్వయి దృశ్యతే ।
యయా విధ్యసి చేతాంసి గుణైరేవ న సాయకైః ॥ 2.13 ॥
సతి ప్రదీపే సత్యగ్నౌ సత్సు తారారవీన్దుషు ।
వినా మే మృగశావాక్ష్యా తమోభూతం ఇదం జగత్ ॥ 2.14 ॥
ఉద్వృత్తః స్తనభార ఏష తరలే నేత్రే చలే భ్రూలతే
రాగాధిష్ఠితం ఓష్ఠపల్లవం ఇదం కుర్వన్తు నామ వ్యథామ్ ।
సౌభాగ్యాక్షరమాలికేవ లిఖితా పుష్పాయుధేన స్వయం
మధ్యస్థాపి కరోతి తాపం అధికం రోమావలిః కేన సా ॥ 2.15 ॥
ముఖేన చన్ద్రకాన్తేన మహానీలైః శిరోరుహైః ।
కరాభ్యాం పద్మరాగాభ్యాం రేజే రత్నమయీవ సా ॥ 2.16 ॥
గురుణా స్తనభారేణ ముఖచన్ద్రేణ భాస్వతా ।
శనైశ్చరాభ్యాం పాదాభ్యాం రేజే గ్రహమయీవ సా ॥ 2.17 ॥
తస్యాః స్తనౌ యది ఘనౌ జఘనం చ హారి
వక్త్రం చ చారు తవ చిత్త కిం ఆకులత్వమ్ ।
పుణ్యం కురుష్వ యది తేషు తవాస్తి వాఞ్ఛా
పుణ్యైర్వినా న హి భవన్తి సమీహితార్థాః ॥ 2.18 ॥
ఇమే తారుణ్యశ్రీనవపరిమలాః ప్రౌఢసురతప్రతాప
ప్రారమ్భాః స్మరవిజయదానప్రతిభువః ।
చిరం చేతశ్చోరా అభినవవికారైకగురవో
విలాసవ్యాపారాః కిం అపి విజయన్తే మృగదృశామ్ ॥ 2.19 ॥
ప్రణయమధురాః ప్రేమోద్గారా రసాశ్రయతాం గతాః
ఫణితిమధురా ముగ్ధప్రాయాః ప్రకాశితసమ్మదాః ।
ప్రకృతిసుభగా విస్రమ్భార్ద్రాః స్మరోదయదాయినో
రహసి కిం అపి స్వైరాలాపా హరన్తి మృగీదృశామ్ ॥ 2.20 ॥
విశ్రమ్య విశ్రమ్య వనద్రుమాణాం
ఛాయాసు తన్వీ విచచార కాచిత్ ।
స్తనోత్తరీయేణ కరోద్ధృతేన
నివారయన్తీ శశినో మయూఖాన్ ॥ 2.21 ॥
అదర్శనే దర్శనమాత్రకామా
దృష్ట్వా పరిష్వఙ్గసుఖైకలోలా ।
ఆలిఙ్గితాయాం పునరాయతాక్ష్యామాశాస్మహే
విగ్రహయోరభేదమ్ ॥ 2.22 ॥
మాలతీ శిరసి జృమ్భణం ముఖే
చన్దనం వపుషి కుఙ్కుమావిలమ్ ।
వక్షసి ప్రియతమా మదాలసా
స్వర్గ ఏష పరిశిష్ట ఆగమః ॥ 2.23 ॥
ప్రాఙ్మాం ఏతి మనాగనాగతరసం జాతాభిలాషం తతః
సవ్రీడం తదను శ్లథోద్యమం అథ ప్రధ్వస్తధైర్యం పునః ।
ప్రేమార్ద్రం స్పృహణీయనిర్భరరహః క్రీడాప్రగల్భం తతో
నిఃసఙ్గాఙ్గవికర్షణాధికసుఖరమ్యం కులస్త్రీరతమ్ ॥ 2.24 ॥
ఉరసి నిపతితానాం స్రస్తధమ్మిల్లకానాం
ముకులితనయనానాం కిఞ్చిద్​ఉన్మీలితానామ్ ।
ఉపరి సురతఖేదస్విన్నగణ్డస్థలానామధర
మధు వధూనాం భాగ్యవన్తః పిబన్తి ॥ 2.25 ॥
ఆమీలితనయనానాం యః
సురతరసోఽను సంవిదం భాతి ।
మిథురైర్మిథోఽవధారితమవితథమ్
ఇదం ఏవ కామనిర్బర్హణమ్ ॥ 2.26 ॥
ఇదం అనుచితం అక్రమశ్చ పుంసాం
యదిహ జరాస్వపి మన్మథా వికారాః ।
తదపి చ న కృతం నితమ్బినీనాం
స్తనపతనావధి జీవితం రతం వా ॥ 2.27 ॥
రాజస్తృష్ణామ్బురాశేర్న హి జగతి గతః కశ్చిదేవావసానం
కో వార్థోఽర్థైః ప్రభూతైః స్వవపుషి గలితే యౌవనే సానురాగే ।
గచ్ఛామః సద్మ యావద్వికసితనయనేన్దీవరాలోకినీనామాక్రమ్యాక్రమ్య
రూపం ఝటితి న జరయా లుప్యతే ప్రేయసీనామ్ ॥ 2.28 ॥
రాగస్యాగారం ఏకం నరకశతమహాదుఃఖసమ్ప్రాప్తిహేతుర్మోహస్యోత్పత్తి
బీజం జలధరపటలం జ్ఞానతారాధిపస్య ।
కన్దర్పస్యైకమిత్రం ప్రకటితవివిధస్పష్టదోషప్రబన్ధం
లోకేఽస్మిన్న హ్యర్థవ్రజకులభవనయౌవనాదన్యదస్తి ॥ 2.29 ॥
శృఙ్గారద్రుమనీరదే ప్రసృమరక్రీడారసస్రోతసి
ప్రద్యుమ్నప్రియబాన్ధవే చతురవాఙ్ముక్తాఫలోదన్వతి ।
తన్వీనేత్రచకోరపావనవిధౌ సౌభాగ్యలక్ష్మీనిధౌ
ధన్యః కోఽపి న విక్రియాం కలయతి ప్రాప్తే నవే యౌవనే ॥ 2.30 ॥
సంసారేఽస్మిన్నసారే కునృపతిభవనద్వారసేవాకలఙ్కవ్యాసఙ్గ
వ్యస్తధైర్యం కథం అమలధియో మానసం సంవిదధ్యుః ।
యద్యేతాః ప్రోద్యద్​ఇన్దుద్యుతినిచయభృతో న స్యురమ్భోజనేత్రాః
ప్రేఙ్ఖత్కాఞ్చీకలాపాః స్తనభరవినమన్మధ్యభాజస్తరుణ్యః ॥ 2.31 ॥
సిద్ధాధ్యాసితకన్దరే హరవృషస్కన్ధావరుగ్ణద్రుమే
గఙ్గాధౌతశిలాతలే హిమవతః స్థానే స్థితే శ్రేయసి ।
కః కుర్వీత శిరః ప్రణామమలినం మ్లానం మనస్వీ జనో
యద్విత్రస్తకురఙ్గశావనయనా న స్యుః స్మరాస్త్రం స్త్రియః ॥ 2.32 ॥
సంసార తవ పర్యన్తపదవీ న దవీయసీ ।
అన్తరా దుస్తరా న స్యుర్యది తే మదిరేక్షణామ్ ॥ 2.33 ॥
దిశ వనహరిణీభ్యో వంశకాణ్డచ్ఛవీనాం
కవలం ఉపలకోటిచ్ఛిన్నమూలం కుశానామ్ ।
శకయువతికపోలాపాణ్డుతామ్బూలవల్లీదలమ్
అరుణనఖాగ్రైః పాటితం వా వధూభ్యః ॥ 2.34 ॥
అసారాః సర్వే తే విరతివిరసాః పాపవిషయా
జుగుప్స్యన్తాం యద్వా నను సకలదోషాస్పదం ఇతి ।
తథాప్యేతద్భూమౌ నహి పరహితాత్పుణ్యం అధికం
న చాస్మిన్సంసారే కువలయదృశో రమ్యం అపరమ్ ॥ 2.35 ॥
ఏతత్కామఫలో లోకే యద్ద్వయోరేకచిత్తతా ।
అన్యచిత్తకృతే కామే శవయోరివ సఙ్గమః ॥ 2.35.1 ॥
మాత్సర్యం ఉత్సార్య విచార్య కార్యమార్యాః
సమర్యాదం ఇదం వదన్తు ।
సేవ్యా నితమ్బాః కిం ఉ భూధరాణాముత
స్మరస్మేరవిలాసినీనామ్ ॥ 2.36 ॥
సంసారే స్వప్నసారే పరిణతితరలే ద్వే గతీ పణ్డితానాం
తత్త్వజ్ఞానామృతామ్భఃప్లవలలితధియాం యాతు కాలః కథఞ్చిత్ ।
నో చేన్ముగ్ధాఙ్గనానాం స్తనజఘనఘనాభోగసమ్భోగినీనాం
స్థూలోపస్థస్థలీషు స్థగితకరతలస్పర్శలీలోద్యమానామ్ ॥ 2.37 ॥
ఆవాసః క్రియతాం గాఙ్గే పాపహారిణి వారిణి ।
స్తనద్వయే తరుణ్యా వా మనోహారిణి హారిణి ॥ 2.38 ॥
కిం ఇహ బహుభిరుక్తైర్యుక్తిశూన్యైః ప్రలాపైర్ద్వయమ్
ఇహ పురుషాణాం సర్వదా సేవనీయమ్ ।
అభినవమదలీలాలాలసం సున్దరీణాం
స్తనభరపరిఖిన్నం యౌవనం వా వనం వా ॥ 2.39 ॥
సత్యం జనా వచ్మి న పక్షపాతాల్
లోకేషు సప్తస్వపి తథ్యం ఏతత్ ।
నాన్యన్మనోహారి నితమ్బినీభ్యో
దుఃఖైకహేతుర్న చ కశ్చిదన్యః ॥ 2.40 ॥
కాన్తేత్యుత్పలలోచనేతి విపులశ్రోణీభరేత్యున్నమత్పీనోత్తుఙ్గ
పయోధరేతి సుముఖామ్భోజేతి సుభ్రూరితి ।
దృష్ట్వా మాద్యతి మోదతేఽభిరమతే ప్రస్తౌతి విద్వానపి
ప్రత్యక్షాశుచిభస్త్రికాం స్త్రియం అహో మోహస్య దుశ్చేష్టితమ్ ॥ 2.41 ॥
స్మృతా భవతి తాపాయ దృష్టా చోన్మాదకారిణీ ।
స్పృష్టా భవతి మోహాయ సా నామ దయితా కథమ్ ॥ 2.42 ॥
తావదేవామృతమయీ యావల్లోచనగోచరా ।
చక్షుష్పథాదతీతా తు విషాదప్యతిరిచ్యతే ॥ 2.43 ॥
నామృతం న విషం కిఞ్చిదేతాం ముక్త్వా నితమ్బినీమ్ ।
సైవామృతలతా రక్తా విరక్తా విషవల్లరీ ॥ 2.44 ॥
ఆవర్తః సంశయానాం అవినయభువనం పట్టణం సాహసానాం
దోషాణాం సన్నిధానం కపటశతమయం క్షేత్రం అప్రత్యయానామ్ ।
స్వర్గద్వారస్య విఘ్నో నరకపురముఖం సర్వమాయాకరణ్డం
స్త్రీయన్త్రం కేన సృష్టం విషం అమృతమయం ప్రాణిలోకస్య పాశః ॥ 2.45 ॥
నో సత్యేన మృగాఙ్క ఏష వదనీభూతో న చేన్దీవరద్వన్ద్వం
లోచనతాం గత న కనకైరప్యఙ్గయష్టిః కృతా ।
కిన్త్వేవం కవిభిః ప్రతారితమనాస్తత్త్వం విజానన్నపి
త్వఙ్మాంసాస్థిమయం వపుర్మృగదృశాం మన్దో జనః సేవతే ॥ 2.46 ॥
లీలావతీనాం సహజా విలాసాస్త
ఏవ మూఢస్య హృది స్ఫురన్తి ।
రాగో నలిన్యా హి నిసర్గసిద్ధస్తత్ర
భ్రమత్యేవ వృథా షడ్​అఙ్ఘ్రిః ॥ 2.47 ॥
సమ్మోహయన్తి మదయన్తి విడమ్బయన్తి
నిర్భర్త్సయన్తి రమయన్తి విషాదయన్తి ।
ఏతాః ప్రవిశ్య సదయం హృదయం నరాణాం
కిం నామ వామనయనా న సమాచరన్తి ॥ 2.47.1 ॥
యదేతత్పూర్ణేన్దుద్యుతిహరం ఉదారాకృతి పరం
ముఖాబ్జం తన్వఙ్గ్యాః కిల వసతి యత్రాధరమధు ।
ఇదం తత్కిం పాకద్రుమఫలం ఇదానీం అతిరసం
వ్యతీతేఽస్మిన్ కాలే విషం ఇవ భవిష్యత్యసుఖదమ్ ॥ 2.48 ॥
ఉన్మీలత్త్రివలీతరఙ్గనిలయా ప్రోత్తుఙ్గపీనస్తనద్వన్ద్వేనోద్గత
చక్రవాకయుగలా వక్త్రామ్బుజోద్భాసినీ ।
కాన్తాకారధరా నదీయం అభితః క్రూరాత్ర నాపేక్షతే
సంసారార్ణవమజ్జనం యది తదా దూరేణ సన్త్యజ్యతామ్ ॥ 2.49 ॥
జల్పన్తి సార్ధం అన్యేన పశ్యన్త్యన్యం సవిభ్రమాః ।
హృద్గతం చిన్తయన్త్యన్యం ప్రియః కో నామ యోషితామ్ ॥ 2.50 ॥
మధు తిష్ఠతి వాచి యోషితాం హృది హాలాహలం ఏవ కేవలమ్ ।
అత​ఏవ నిపీయతేఽధరో హృదయం ముష్టిభిరేవ తాడ్యతే ॥ 2.51 ॥
అపసర సఖే దూరాదస్మాత్కటాక్షవిషానలాత్
ప్రకృతివిషమాద్యోషిత్సర్పాద్విలాసఫణాభృతః ।
ఇతరఫణినా దష్టః శక్యశ్చికిత్సితుం ఔషధైశ్చతుర్
వనితాభోగిగ్రస్తం హి మన్త్రిణః ॥ 2.52 ॥
విస్తారితం మకరకేతనధీవరేణ
స్త్రీసఞ్జ్ఞితం బడిశం అత్ర భవామ్బురాశౌ ।
యేనాచిరాత్తద్​అధరామిషలోలమర్త్య
మత్స్యాన్వికృష్య విపచత్యనురాగవహ్నౌ ॥ 2.53 ॥
కామినీకాయకాన్తారే కుచపర్వతదుర్గమే ।
మా సఞ్చర మనః పాన్థ తత్రాస్తే స్మరతస్కరః ॥ 2.54 ॥
వ్యాదీర్ఘేణ చలేన వక్రగతినా తేజస్వినా భోగినా
నీలాబ్జద్యుతినాఽహినా వరం అహం దష్టో న తచ్చక్షుషా ।
దష్టే సన్తి చికిత్సకా దిశి దిశి ప్రాయేణ ధనార్థినో [ధర్మార్థినో]
ముగ్ధాక్షీక్షణవీక్షితస్య న హి మే వైద్యో న చాప్యౌషధమ్ ॥ 2.55 ॥
ఇహ హి మధురగీతం నృత్యం ఏతద్రసోఽయం
స్ఫురతి పరిమలోఽసౌ స్పర్శ ఏష స్తనానామ్ ।
ఇతి హతపరమార్థైరిన్ద్రియైర్భ్రామ్యమాణః
స్వహితకరణధూర్తైః పఞ్చభిర్వఞ్చితోఽస్మి ॥ 2.56 ॥
న గమ్యో మన్త్రాణాం న చ భవతి భైషజ్యవిషయో
న చాపి ప్రధ్వంసం వ్రజతి వివిధైః శాన్తికశతైః ।
భ్రమావేశాదఙ్గే కం అపి విదధద్భఙ్గం అసకృత్
స్మరాపస్మారోఽయం భ్రమయతి దృశం ఘూర్ణయతి చ ॥ 2.57 ॥
జాత్య్​అన్ధాయ చ దుర్ముఖాయ చ జరాజీర్ణాఖిలాఙ్గాయ చ
గ్రామీణాయ చ దుష్కులాయ చ గలత్కుష్ఠాభిభూతాయ చ ।
యచ్ఛన్తీషు మనోహరం నిజవపులక్ష్మీలవశ్రద్ధయా
పణ్యస్త్రీషు వివేకకల్పలతికాశస్త్రీషు రజ్యేత కః ॥ 2.58 ॥
వేశ్యాసౌ మదనజ్వాలా
రూపేన్ధనవివర్ధితా ।
కామిభిర్యత్ర హూయన్తే
యౌవనాని ధనాని చ ॥ 2.59 ॥
కశ్చుమ్బతి కులపురుషో వేశ్యాధరపల్లవం మనోజ్ఞం అపి ।
చారభటచోరచేటకనటవిటనిష్ఠీవనశరావమ్ ॥ 2.60 ॥
ధన్యాస్త ఏవ ధవలాయతలోచనానాం
తారుణ్యదర్పఘనపీనపయోధరాణామ్ ।
క్షామోదరోపరి లసత్త్రివలీలతానాం
దృష్ట్వాకృతిం వికృతిం ఏతి మనో న యేషామ్ ॥ 2.61 ॥
బాలే లీలాముకులితం అమీ మన్థరా దృష్టిపాతాః
కిం క్షిప్యన్తే విరమవిరమ వ్యర్థ ఏష శ్రమస్తే ।
సమ్ప్రత్యన్యే వయం ఉపరతం బాల్యం ఆస్థా వనాన్తే
క్షీణో మోహస్తృణం ఇవ జగజ్జాలం ఆలోకయామః ॥ 2.62 ॥
ఇయం బాలా మాం ప్రత్యనవరతం ఇన్దీవరదల
ప్రభాచోరం చక్షుః క్షిపతి కిం అభిప్రేతం అనయా ।
గతో మోహోఽస్మాకం స్మరశబరబాణవ్యతికరజ్వర
జ్వాలా శాన్తా తదపి న వరాకీ విరమతి ॥ 2.63 ॥
కిం కన్దర్ప కరం కదర్థయసి రే కోదణ్డటఙ్కారితం
రే రే కోకిల కోమలం కలరవం కిం వా వృథా జల్పసి ।
ముగ్ధే స్నిగ్ధవిదగ్ధచారుమధురైర్లోలైః కటాక్షైరలం
చేతశ్చుమ్బితచన్ద్రచూడచరణధ్యానామృతం వర్తతే ॥ 2.64 ॥
విరహేఽపి సఙ్గమః ఖలు
పరస్పరం సఙ్గతం మనో యేషామ్ ।
హృదయం అపి విఘట్టితం చేత్
సఙ్గీ విరహం విశేషయతి ॥ 2.65 ॥
కిం గతేన యది సా న జీవతి
ప్రాణితి ప్రియతమా తథాపి కిమ్ ।
ఇత్యుదీక్ష్య నవమేఘమాలికాం
న ప్రయాతి పథికః స్వమన్దిరమ్ ॥ 2.66 ॥
విరమత బుధా యోషిత్సఙ్గాత్సుఖాత్క్షణభఙ్గురాత్
కురుత కరుణామైత్రీప్రజ్ఞావధూజనసఙ్గమమ్ ।
న ఖలు నరకే హారాక్రాన్తం ఘనస్తనమణ్డలం
శరణం అథవా శ్రోణీబిమ్బం రణన్మణిమేఖలమ్ ॥ 2.67 ॥
యదా యోగాభ్యాసవ్యసనకృశయోరాత్మమనసోరవిచ్ఛిన్నా
మైత్రీ స్ఫురతి కృతినస్తస్య కిం ఉ తైః ।
ప్రియాణాం ఆలాపైరధరమధుభిర్వక్త్రవిధుభిః
సనిశ్వాసామోదైః సకుచకలశాశ్లేషసురతైః ॥ 2.68 ॥
యదాసీదజ్ఞానం స్మరతిమిరసఞ్చారజనితం
తదా దృష్టనారీమయం ఇదం అశేషం జగదితి ।
ఇదానీం అస్మాకం పటుతరవివేకాఞ్జనజుషాం
సమీభూతా దృష్టిస్త్రిభువనం అపి బ్రహ్మ మనుతే ॥ 2.69 ॥
తావదేవ కృతినాం అపి స్ఫురత్యేష
నిర్మలవివేకదీపకః ।
యావదేవ న కురఙ్గచక్షుషాం
తాడ్యతే చటులలోచనాఞ్చలైః ॥ 2.70 ॥
వచసి భవతి సఙ్గత్యాగం ఉద్దిశ్య వార్తా
శ్రుతిముఖరముఖానాం కేవలం పణ్డితానామ్ ।
జఘనం అరుణరత్నగ్రన్థికాఞ్చీకలాపం
కువలయనయనానాం కో విహాతుం సమర్థః ॥ 2.71 ॥
స్వపరప్రతారకోఽసౌ
నిన్దతి యోఽలీకపణ్డితో యువతీః ।
యస్మాత్తపసోఽపి ఫలం
స్వర్గః స్వర్గేఽపి చాప్సరసః ॥ 2.72 ॥
మత్తేభకుమ్భదలనే భువి సన్తి ధీరాః
కేచిత్ప్రచణ్డమృగరాజవధేఽపి దక్షాః ।
కిన్తు బ్రవీమి బలినాం పురతః ప్రసహ్య
కన్దర్పదర్పదలనే విరలా మనుష్యాః ॥ 2.73 ॥
సన్మార్గే తావదాస్తే ప్రభవతి చ నరస్తావదేవేన్ద్రియాణాం
లజ్జాం తావద్విధత్తే వినయం అపి సమాలమ్బతే తావదేవ ।
భ్రూచాపాకృష్టముక్తాః శ్రవణపథగతా నీలపక్ష్మాణ ఏతే
యావల్లీలావతీనాం హృది న ధృతిముషో దృష్టిబాణాః పతన్తి ॥ 2.74 ॥
ఉన్మత్తప్రేమసంరమ్భాద్
ఆరభన్తే యద్​అఙ్గనాః ।
తత్ర ప్రత్యూహం ఆధాతుం
బ్రహ్మాపి ఖలు కాతరః ॥ 2.75 ॥
తావన్మహత్త్వం పాణ్డిత్యం
కులీనత్వం వివేకితా ।
యావజ్జ్వలతి నాఙ్గేషు
హతః పఞ్చేషుపావకః ॥ 2.76 ॥
శాస్త్రజ్ఞోఽపి ప్రథితవినయోఽప్యాత్మబోధోఽపి బాఢం
సంసారేఽస్మిన్భవతి విరలో భాజనం సద్గతీనామ్ ।
యేనైతస్మిన్నిరయనగరద్వారం ఉద్ఘాటయన్తీ
వామాక్షీణాం భవతి కుటిలా భ్రూలతా కుఞ్చికేవ ॥ 2.77 ॥
కృశః కాణః ఖఞ్జః శ్రవణరహితః పుచ్ఛవికలో
వ్రణీ పూయక్లిన్నః కృమికులశతైరావృతతనుః ।
క్షుధా క్షామో జీర్ణః పిఠరకకపాలార్పితగలః
శునీం అన్వేతి శ్వా హతం అపి చ హన్త్యేవ మదనః ॥ 2.78 ॥
స్త్రీముద్రాం కుసుమాయుధస్య జయినీం సర్వార్థసమ్పత్కరీం
యే మూఢాః ప్రవిహాయ యాన్తి కుధియో మిథ్యాఫలాన్వేషిణః ।
తే తేనైవ నిహత్య నిర్దయతరం నగ్నీకృతా ముణ్డితాః
కేచిత్పఞ్చశిఖీకృతాశ్చ జటిలాః కాపాలికాశ్చాపరే ॥ 2.79 ॥
విశ్వామిత్రపరాశరప్రభృతయో వాతామ్బుపర్ణాశనాస్తేఽపి
స్త్రీముఖపఙ్కజం సులలితం దృష్ట్వైవ మోహం గతాః ।
శాల్యన్నం సఘృతం పయోదధియుతం యే భుఞ్జతే మానవాస్తేషామ్
ఇన్ద్రియనిగ్రహో యది భవేద్విన్ధ్యః ప్లవేత్సాగరే ॥ 2.80 ॥
పరిమలభృతో వాతాః శాఖా నవాఙ్కురకోటయో
మధురవిరుతోత్కణ్ఠా వాచః ప్రియాః పికపక్షిణామ్ ।
విరలసురతస్వేదోద్గారా వధూవదనేన్దవః
ప్రసరతి మధౌ రాత్ర్యాం జాతో న కస్య గుణోదయః ॥ 2.81 ॥
మధురయం మధురైరపి కోకిలా
కలరవైర్మలయస్య చ వాయుభిః ।
విరహిణః ప్రహిణస్తి శరీరిణో
విపది హన్త సుధాపి విషాయతే ॥ 2.82 ॥
ఆవాసః కిలకిఞ్చితస్య దయితాపార్శ్వే విలాసాలసాః [దయితాః పార్శ్వే]
కర్ణే కోకిలకామినీకలరవః స్మేరో లతామణ్డపః ।
గోష్ఠీ సత్కవిభిః సమం కతిపయైర్ముగ్ధాః సుధాంశోః కరాః
కేషాఞ్చిత్సుఖయన్తి చాత్ర హృదయం చైత్రే విచిత్రాః క్షపాః ॥ 2.83 ॥
పాన్థ స్త్రీవిరహానలాహుతికలాం ఆతన్వతీ మఞ్జరీమాకన్దేషు
పికాఙ్గనాభిరధునా సోత్కణ్ఠం ఆలోక్యతే ।
అప్యేతే నవపాటలాపరిమలప్రాగ్భారపాటచ్చరా
వాన్తిక్లాన్తివితానతానవకృతః శ్రీఖణ్డశైలానిలాః ॥ 2.84 ॥
ప్రథితః ప్రణయవతీనాం
తావత్పదం ఆతనోతు హృది మానః ।
భవతి న యావచ్చన్దనతరు
సురభిర్మలయపవమానః ॥ 2.85 ॥
సహకారకుసుమకేసరనికర
భరామోదమూర్చ్ఛితదిగ్​అన్తే ।
మధురమధురవిధురమధుపే
మధౌ భవేత్కస్య నోత్కణ్ఠా ॥ 2.86 ॥
అచ్ఛాచ్ఛచన్దనరసార్ద్రతరా మృగాక్ష్యో
ధారాగృహాణి కుసుమాని చ కౌముదీ చ ।
మన్దో మరుత్సుమనసః శుచి హర్మ్యపృష్ఠం
గ్రీష్మే మదం చ మదనం చ వివర్ధయన్తి ॥ 2.87 ॥
స్రజో హృద్యామోదా వ్యజనపవనశ్చన్ద్రకిరణాః
పరాగః కాసారో మలయజరజః శీధు విశదమ్ ।
శుచిః సౌధోత్సఙ్గః ప్రతను వసనం పఙ్కజదృశో
నిదాఘఋతావేతద్విలసతి లభన్తే సుకృతినః ॥ 2.88 ॥
సుధాశుభ్రం ధామ స్ఫురద్​అమలరశ్మిః శశధరః
ప్రియావక్త్రామ్భోజం మలయజరజశ్చాతిసురభిః ।
స్రజో హృద్యామోదాస్తదిదం అఖిలం రాగిణి జనే
కరోత్యన్తః క్షోభం న తు విషయసంసర్గవిముఖే ॥ 2.89 ॥
తరుణీవేషోద్దీపితకామా
వికసజ్జాతీపుష్పసుగన్ధిః ।
ఉన్నతపీనపయోధరభారా
ప్రావృట్తనుతే కస్య న హర్షమ్ ॥ 2.90 ॥
వియద్​ఉపచితమేఘం భూమయః కన్దలిన్యో
నవకుటజకదమ్బామోదినో గన్ధవాహాః ।
శిఖికులకలకేకారావరమ్యా వనాన్తాః
సుఖినం అసుఖినం వా సర్వం ఉత్కణ్ఠయన్తి ॥ 2.91 ॥
ఉపరి ఘనం ఘనపటలం
తిర్యగ్గిరయోఽపి నర్తితమయూరాః ।
క్షితిరపి కన్దలధవలా
దృష్టిం పథికః క్వ పాతయతి ॥ 2.92 ॥
ఇతో విద్యుద్వల్లీవిలసితం ఇతః కేతకితరోః
స్ఫురన్గన్ధః ప్రోద్యజ్జలదనినదస్ఫూర్జితం ఇతః ।
ఇతః కేకిక్రీడాకలకలరవః పక్ష్మలదృశాం
కథం యాస్యన్త్యేతే విరహదివసాః సమ్భృతరసాః ॥ 2.93 ॥
అసూచీసఞ్చారే తమసి నభసి ప్రౌఢజలదధ్వనిప్రయే
తస్మిన్ పతతి దృశదాం నీరనిచయే ।
ఇదం సౌదామిన్యాః కనకకమనీయం విలసితం
ముదం చ గ్లానిం చ ప్రథయతి పథిష్వేవ సుదృశామ్ ॥ 2.94 ॥
ఆసారేణ న హర్మ్యతః ప్రియతమైర్యాతుం బహిః శక్యతే
శీతోత్కమ్పనిమిత్తం ఆయతదృశా గాఢం సమాలిఙ్గ్యతే ।
జాతాః శీకరశీతలాశ్చ మరుతోరత్యన్తఖేదచ్ఛిదో
ధన్యానాం బత దుర్దినం సుదినతాం యాతి ప్రియాసఙ్గమే ॥ 2.95 ॥
అర్ధం సుప్త్వా నిశాయాః సరభససురతాయాససన్నశ్లథాఙ్గప్రోద్భూతాసహ్య
తృష్ణో మధుమదనిరతో హర్మ్యపృష్ఠే వివిక్తే ।
సమ్భోగక్లాన్తకాన్తాశిథిలభుజలతావర్జితం కర్కరీతో
జ్యోత్స్నాభిన్నాచ్ఛధారం పిబతి న సలిలం శారదం మన్దపుణ్యః ॥ 2.96 ॥
హేమన్తే దధిదుగ్ధసర్పిరశనా మాఞ్జిష్ఠవాసోభృతః
కాశ్మీరద్రవసాన్ద్రదిగ్ధవపుషశ్ఛిన్నా విచిత్రై రతైః । [వపుషః ఖిన్నా]
వృత్తోరుస్తనకామినీజనకృతాశ్లేషా గృహాభ్యన్తరే
తామ్బూలీదలపూగపూరితముఖా ధన్యాః సుఖం శేరతే ॥ 2.97 ॥
ప్రోద్యత్ప్రౌఢప్రియఙ్గుద్యుతిభృతి వికసత్కున్దమాద్యద్ద్విరేఫే
కాలే ప్రాలేయవాతప్రచలవిలసితోదారమన్దారధామ్ని ।
యేషాం నో కణ్ఠలగ్నా క్షణం అపి తుహినక్షోదదక్షా మృగాక్షీ
తేషాం ఆయామయామా యమసదనసమా యామినీ యాతి యూనామ్ ॥ 2.98 ॥
చుమ్బన్తో గణ్డభిత్తీరలకవతి ముఖే సీత్కృతాన్యాదధానా
వక్షఃసూత్కఞ్చుకేషు స్తనభరపులకోద్భేదం ఆపాదయన్తః ।
ఊరూనాకమ్పయన్తః పృథుజఘనతటాత్స్రంసయన్తోఽంశుకాని
వ్యక్తం కాన్తాజనానాం విటచరితభృతః శైశిరా వాన్తి వాతాః ॥ 2.99 ॥
కేశానాకులయన్దృశో ముకులయన్వాసో బలాదాక్షిపన్నాతన్వన్
పులకోద్గమం ప్రకటయన్నావేగకమ్పం శనైః ।
వారం వారం ఉదారసీత్కృతకృతో దన్తచ్ఛదాన్పీడయన్
ప్రాయః శైశిర ఏష సమ్ప్రతి మరుత్కాన్తాసు కాన్తాయతే ॥ 2.100 ॥
యద్యస్య నాస్తి రుచిరం తస్మింస్తస్య స్పృహా మనోజ్ఞేఽపి ।
రమణీయేఽపి సుధాంశౌ న మనఃకామః సరోజిన్యాః ॥ 2.101 ॥
వైరాగ్యే సఞ్చరత్యేకో నీతౌ భ్రమతి చాపరః ।
శృఙ్గారే రమతే కశ్చిద్భువి భేదాః పరస్పరమ్ ॥ 2.102 ॥

Explore More