Lord Krishna

śrīmadbhagavadgītā pārāyaṇa - trayodaśo'dhyāyaḥ

(Shrimad Bhagavad Gita Parayana - Chapter 13 in English (IAST))

From Mahabharata (Vyasa)

The thirteenth chapter of the Bhagavad Gita, known as Ksetra-Ksetrajna Vibhaga Yoga, features a profound dialogue between Lord Krishna and Arjuna. Krishna elucidates the distinction between the physical body, referred to as the field, and the indwelling soul, the knower of the field. By detailing the twenty-four elements of material nature and the essential virtues required for spiritual wisdom, the text provides a roadmap for detachment. Chanting these verses helps seekers transcend worldly illusions, cultivate inner clarity, and realize the eternal consciousness residing within, ultimately leading to liberation from the cycle of rebirth.

oṃ śrī paramātmane namaḥ

atha trayodaśo'dhyāyaḥ

kṣetrakṣetrajñavibhāgayogaḥ arjuna uvāca

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |
etat veditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||0||

śrī bhagavānuvāca

idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||1||
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||2||
tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu ||3||
ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||4||
mahābhūtānyahaṅkāraḥ buddhiravyaktameva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||5||
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||6||
amānitvamadambhitvam ahiṃsā kṣāntirārjavam |
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||7||
indriyārtheṣu vairāgyam anahaṅkāra eva ca |
janmamṛtyujarāvyādhi-duḥkhadoṣānudarśanam ||8||
asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
nityaṃ ca samacittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu ||9||
mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadeśasevitvam aratirjanasaṃsadi ||10||
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
etajjñānamiti proktam ajñānaṃ yadato'nyathā ||11||
jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvā'mṛtamaśnute |
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||12||
sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato'kṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||13||
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||14||
bahirantaśca bhūtānām acaraṃ carameva ca |
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||15||
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||16||
jyotiṣāmapi tajjyotiḥ tamasaḥ paramucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||17||
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||18||
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||19||
kāryakaraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||20||
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||21||
upadraṣṭā'numantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
paramātmeti cāpyuktaḥ dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||22||
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||23||
dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||24||
anye tvevamajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||25||
yāvatsañjāyate kiñcit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tadviddhi bharatarṣabha ||26||
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||27||
samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanā''tmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||28||
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathā''tmānam akartāraṃ sa paśyati ||29||
yadā bhūtapṛthagbhāvam ekasthamanupaśyati |
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā ||30||
anāditvānnirguṇatvāt paramātmāyamavyayaḥ |
śarīrastho'pi kaunteya na karoti na lipyate ||31||
yathā sarvagataṃ saukṣmyāt ākāśaṃ nopalipyate |
sarvatrāvasthito dehe tathā''tmā nopalipyate ||32||
yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |
kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata ||33||
kṣetrakṣetrajñayorevam antaraṃ jñānacakṣuṣā |
bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param ||34||
|| oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsu upaniṣatsu brahmavidyāyāṃ
yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde kṣetrakṣetrajñavibhāgayogo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||

Explore More