അഷ്ടാവക്ര ഗീതാ അഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ

യസ്യ ബോധോദയേ താവത്സ്വപ്നവദ് ഭവതി ഭ്രമഃ ।

തസ്മൈ സുഖൈകരൂപായ നമഃ ശാന്തായ തേജസേ ॥ 18-1॥
അര്ജയിത്വാഖിലാന് അര്ഥാന് ഭോഗാനാപ്നോതി പുഷ്കലാന് ।

ന ഹി സര്വപരിത്യാഗമന്തരേണ സുഖീ ഭവേത് ॥ 18-2॥
കര്തവ്യദുഃഖമാര്തണ്ഡജ്വാലാദഗ്ധാന്തരാത്മനഃ ।

കുതഃ പ്രശമപീയൂഷധാരാസാരമൃതേ സുഖമ് ॥ 18-3॥
ഭവോഽയം ഭാവനാമാത്രോ ന കിഞ്ചിത് പരമാര്ഥതഃ ।

നാസ്ത്യഭാവഃ സ്വഭാവാനാം ഭാവാഭാവവിഭാവിനാമ് ॥ 18-4॥
ന ദൂരം ന ച സങ്കോചാല്ലബ്ധമേവാത്മനഃ പദമ് ।

നിര്വികല്പം നിരായാസം നിര്വികാരം നിരഞ്ജനമ് ॥ 18-5॥
വ്യാമോഹമാത്രവിരതൌ സ്വരൂപാദാനമാത്രതഃ ।

വീതശോകാ വിരാജന്തേ നിരാവരണദൃഷ്ടയഃ ॥ 18-6॥
സമസ്തം കല്പനാമാത്രമാത്മാ മുക്തഃ സനാതനഃ ।

ഇതി വിജ്ഞായ ധീരോ ഹി കിമഭ്യസ്യതി ബാലവത് ॥ 18-7॥
ആത്മാ ബ്രഹ്മേതി നിശ്ചിത്യ ഭാവാഭാവൌ ച കല്പിതൌ ।

നിഷ്കാമഃ കിം വിജാനാതി കിം ബ്രൂതേ ച കരോതി കിമ് ॥ 18-8॥
അയം സോഽഹമയം നാഹമിതി ക്ഷീണാ വികല്പനാ ।

സര്വമാത്മേതി നിശ്ചിത്യ തൂഷ്ണീമ്ഭൂതസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-9॥
ന വിക്ഷേപോ ന ചൈകാഗ്ര്യം നാതിബോധോ ന മൂഢതാ ।

ന സുഖം ന ച വാ ദുഃഖമുപശാന്തസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-10॥
സ്വാരാജ്യേ ഭൈക്ഷവൃത്തൌ ച ലാഭാലാഭേ ജനേ വനേ ।

നിര്വികല്പസ്വഭാവസ്യ ന വിശേഷോഽസ്തി യോഗിനഃ ॥ 18-11॥
ക്വ ധര്മഃ ക്വ ച വാ കാമഃ ക്വ ചാര്ഥഃ ക്വ വിവേകിതാ ।

ഇദം കൃതമിദം നേതി ദ്വന്ദ്വൈര്മുക്തസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-12॥
കൃത്യം കിമപി നൈവാസ്തി ന കാപി ഹൃദി രഞ്ജനാ ।

യഥാ ജീവനമേവേഹ ജീവന്മുക്തസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-13॥
ക്വ മോഹഃ ക്വ ച വാ വിശ്വം ക്വ തദ് ധ്യാനം ക്വ മുക്തതാ ।

സര്വസങ്കല്പസീമായാം വിശ്രാന്തസ്യ മഹാത്മനഃ ॥ 18-14॥
യേന വിശ്വമിദം ദൃഷ്ടം സ നാസ്തീതി കരോതു വൈ ।

നിര്വാസനഃ കിം കുരുതേ പശ്യന്നപി ന പശ്യതി ॥ 18-15॥
യേന ദൃഷ്ടം പരം ബ്രഹ്മ സോഽഹം ബ്രഹ്മേതി ചിന്തയേത് ।

കിം ചിന്തയതി നിശ്ചിന്തോ ദ്വിതീയം യോ ന പശ്യതി ॥ 18-16॥
ദൃഷ്ടോ യേനാത്മവിക്ഷേപോ നിരോധം കുരുതേ ത്വസൌ ।

ഉദാരസ്തു ന വിക്ഷിപ്തഃ സാധ്യാഭാവാത്കരോതി കിമ് ॥ 18-17॥
ധീരോ ലോകവിപര്യസ്തോ വര്തമാനോഽപി ലോകവത് ।

ന സമാധിം ന വിക്ഷേപം ന ലോപം സ്വസ്യ പശ്യതി ॥ 18-18॥
ഭാവാഭാവവിഹീനോ യസ്തൃപ്തോ നിര്വാസനോ ബുധഃ ।

നൈവ കിഞ്ചിത്കൃതം തേന ലോകദൃഷ്ട്യാ വികുര്വതാ ॥ 18-19॥
പ്രവൃത്തൌ വാ നിവൃത്തൌ വാ നൈവ ധീരസ്യ ദുര്ഗ്രഹഃ ।

യദാ യത്കര്തുമായാതി തത്കൃത്വാ തിഷ്ഠതഃ സുഖമ് ॥ 18-20॥
നിര്വാസനോ നിരാലമ്ബഃ സ്വച്ഛന്ദോ മുക്തബന്ധനഃ ।

ക്ഷിപ്തഃ സംസ്കാരവാതേന ചേഷ്ടതേ ശുഷ്കപര്ണവത് ॥ 18-21॥
അസംസാരസ്യ തു ക്വാപി ന ഹര്ഷോ ന വിഷാദതാ ।

സ ശീതലമനാ നിത്യം വിദേഹ ഇവ രാജതേ ॥ 18-22॥
കുത്രാപി ന ജിഹാസാസ്തി നാശോ വാപി ന കുത്രചിത് ।

ആത്മാരാമസ്യ ധീരസ്യ ശീതലാച്ഛതരാത്മനഃ ॥ 18-23॥
പ്രകൃത്യാ ശൂന്യചിത്തസ്യ കുര്വതോഽസ്യ യദൃച്ഛയാ ।

പ്രാകൃതസ്യേവ ധീരസ്യ ന മാനോ നാവമാനതാ ॥ 18-24॥
കൃതം ദേഹേന കര്മേദം ന മയാ ശുദ്ധരൂപിണാ ।

ഇതി ചിന്താനുരോധീ യഃ കുര്വന്നപി കരോതി ന ॥ 18-25॥
അതദ്വാദീവ കുരുതേ ന ഭവേദപി ബാലിശഃ ।

ജീവന്മുക്തഃ സുഖീ ശ്രീമാന് സംസരന്നപി ശോഭതേ ॥ 18-26॥
നാനാവിചാരസുശ്രാന്തോ ധീരോ വിശ്രാന്തിമാഗതഃ ।

ന കല്പതേ ന ജാനാതി ന ശൃണോതി ന പശ്യതി ॥ 18-27॥
അസമാധേരവിക്ഷേപാന് ന മുമുക്ഷുര്ന ചേതരഃ ।

നിശ്ചിത്യ കല്പിതം പശ്യന് ബ്രഹ്മൈവാസ്തേ മഹാശയഃ ॥ 18-28॥
യസ്യാന്തഃ സ്യാദഹങ്കാരോ ന കരോതി കരോതി സഃ ।

നിരഹങ്കാരധീരേണ ന കിഞ്ചിദകൃതം കൃതമ് ॥ 18-29॥
നോദ്വിഗ്നം ന ച സന്തുഷ്ടമകര്തൃ സ്പന്ദവര്ജിതമ് ।

നിരാശം ഗതസന്ദേഹം ചിത്തം മുക്തസ്യ രാജതേ ॥ 18-30॥
നിര്ധ്യാതും ചേഷ്ടിതും വാപി യച്ചിത്തം ന പ്രവര്തതേ ।

നിര്നിമിത്തമിദം കിന്തു നിര്ധ്യായതി വിചേഷ്ടതേ ॥ 18-31॥
തത്ത്വം യഥാര്ഥമാകര്ണ്യ മന്ദഃ പ്രാപ്നോതി മൂഢതാമ് ।

അഥവാ യാതി സങ്കോചമമൂഢഃ കോഽപി മൂഢവത് ॥ 18-32॥
ഏകാഗ്രതാ നിരോധോ വാ മൂഢൈരഭ്യസ്യതേ ഭൃശമ് ।

ധീരാഃ കൃത്യം ന പശ്യന്തി സുപ്തവത്സ്വപദേ സ്ഥിതാഃ ॥ 18-33॥
അപ്രയത്നാത് പ്രയത്നാദ് വാ മൂഢോ നാപ്നോതി നിര്വൃതിമ് ।

തത്ത്വനിശ്ചയമാത്രേണ പ്രാജ്ഞോ ഭവതി നിര്വൃതഃ ॥ 18-34॥
ശുദ്ധം ബുദ്ധം പ്രിയം പൂര്ണം നിഷ്പ്രപഞ്ചം നിരാമയമ് ।

ആത്മാനം തം ന ജാനന്തി തത്രാഭ്യാസപരാ ജനാഃ ॥ 18-35॥
നാപ്നോതി കര്മണാ മോക്ഷം വിമൂഢോഽഭ്യാസരൂപിണാ ।

ധന്യോ വിജ്ഞാനമാത്രേണ മുക്തസ്തിഷ്ഠത്യവിക്രിയഃ ॥ 18-36॥
മൂഢോ നാപ്നോതി തദ് ബ്രഹ്മ യതോ ഭവിതുമിച്ഛതി ।

അനിച്ഛന്നപി ധീരോ ഹി പരബ്രഹ്മസ്വരൂപഭാക് ॥ 18-37॥
നിരാധാരാ ഗ്രഹവ്യഗ്രാ മൂഢാഃ സംസാരപോഷകാഃ ।

ഏതസ്യാനര്ഥമൂലസ്യ മൂലച്ഛേദഃ കൃതോ ബുധൈഃ ॥ 18-38॥
ന ശാന്തിം ലഭതേ മൂഢോ യതഃ ശമിതുമിച്ഛതി ।

ധീരസ്തത്ത്വം വിനിശ്ചിത്യ സര്വദാ ശാന്തമാനസഃ ॥ 18-39॥
ക്വാത്മനോ ദര്ശനം തസ്യ യദ് ദൃഷ്ടമവലമ്ബതേ ।

ധീരാസ്തം തം ന പശ്യന്തി പശ്യന്ത്യാത്മാനമവ്യയമ് ॥ 18-40॥
ക്വ നിരോധോ വിമൂഢസ്യ യോ നിര്ബന്ധം കരോതി വൈ ।

സ്വാരാമസ്യൈവ ധീരസ്യ സര്വദാസാവകൃത്രിമഃ ॥ 18-41॥
ഭാവസ്യ ഭാവകഃ കശ്ചിന് ന കിഞ്ചിദ് ഭാവകോപരഃ ।

ഉഭയാഭാവകഃ കശ്ചിദ് ഏവമേവ നിരാകുലഃ ॥ 18-42॥
ശുദ്ധമദ്വയമാത്മാനം ഭാവയന്തി കുബുദ്ധയഃ ।

ന തു ജാനന്തി സമ്മോഹാദ്യാവജ്ജീവമനിര്വൃതാഃ ॥ 18-43॥
മുമുക്ഷോര്ബുദ്ധിരാലമ്ബമന്തരേണ ന വിദ്യതേ ।

നിരാലമ്ബൈവ നിഷ്കാമാ ബുദ്ധിര്മുക്തസ്യ സര്വദാ ॥ 18-44॥
വിഷയദ്വീപിനോ വീക്ഷ്യ ചകിതാഃ ശരണാര്ഥിനഃ ।

വിശന്തി ഝടിതി ക്രോഡം നിരോധൈകാഗ്രസിദ്ധയേ ॥ 18-45॥
നിര്വാസനം ഹരിം ദൃഷ്ട്വാ തൂഷ്ണീം വിഷയദന്തിനഃ ।

പലായന്തേ ന ശക്താസ്തേ സേവന്തേ കൃതചാടവഃ ॥ 18-46॥
ന മുക്തികാരികാം ധത്തേ നിഃശങ്കോ യുക്തമാനസഃ ।

പശ്യന് ശൃണ്വന് സ്പൃശന് ജിഘ്രന്നശ്നന്നാസ്തേ യഥാസുഖമ് ॥ 18-47॥
വസ്തുശ്രവണമാത്രേണ ശുദ്ധബുദ്ധിര്നിരാകുലഃ ।

നൈവാചാരമനാചാരമൌദാസ്യം വാ പ്രപശ്യതി ॥ 18-48॥
യദാ യത്കര്തുമായാതി തദാ തത്കുരുതേ ഋജുഃ ।

ശുഭം വാപ്യശുഭം വാപി തസ്യ ചേഷ്ടാ ഹി ബാലവത് ॥ 18-49॥
സ്വാതന്ത്ര്യാത്സുഖമാപ്നോതി സ്വാതന്ത്ര്യാല്ലഭതേ പരമ് ।

സ്വാതന്ത്ര്യാന്നിര്വൃതിം ഗച്ഛേത്സ്വാതന്ത്ര്യാത് പരമം പദമ് ॥ 18-50॥
അകര്തൃത്വമഭോക്തൃത്വം സ്വാത്മനോ മന്യതേ യദാ ।

തദാ ക്ഷീണാ ഭവന്ത്യേവ സമസ്താശ്ചിത്തവൃത്തയഃ ॥ 18-51॥
ഉച്ഛൃങ്ഖലാപ്യകൃതികാ സ്ഥിതിര്ധീരസ്യ രാജതേ ।

ന തു സസ്പൃഹചിത്തസ്യ ശാന്തിര്മൂഢസ്യ കൃത്രിമാ ॥ 18-52॥
വിലസന്തി മഹാഭോഗൈര്വിശന്തി ഗിരിഗഹ്വരാന് ।

നിരസ്തകല്പനാ ധീരാ അബദ്ധാ മുക്തബുദ്ധയഃ ॥ 18-53॥
ശ്രോത്രിയം ദേവതാം തീര്ഥമങ്ഗനാം ഭൂപതിം പ്രിയമ് ।

ദൃഷ്ട്വാ സമ്പൂജ്യ ധീരസ്യ ന കാപി ഹൃദി വാസനാ ॥ 18-54॥
ഭൃത്യൈഃ പുത്രൈഃ കലത്രൈശ്ച ദൌഹിത്രൈശ്ചാപി ഗോത്രജൈഃ ।

വിഹസ്യ ധിക്കൃതോ യോഗീ ന യാതി വികൃതിം മനാക് ॥ 18-55॥
സന്തുഷ്ടോഽപി ന സന്തുഷ്ടഃ ഖിന്നോഽപി ന ച ഖിദ്യതേ ।

തസ്യാശ്ചര്യദശാം താം താം താദൃശാ ഏവ ജാനതേ ॥ 18-56॥
കര്തവ്യതൈവ സംസാരോ ന താം പശ്യന്തി സൂരയഃ ।

ശൂന്യാകാരാ നിരാകാരാ നിര്വികാരാ നിരാമയാഃ ॥ 18-57॥
അകുര്വന്നപി സങ്ക്ഷോഭാദ് വ്യഗ്രഃ സര്വത്ര മൂഢധീഃ ।

കുര്വന്നപി തു കൃത്യാനി കുശലോ ഹി നിരാകുലഃ ॥ 18-58॥
സുഖമാസ്തേ സുഖം ശേതേ സുഖമായാതി യാതി ച ।

സുഖം വക്തി സുഖം ഭുങ്ക്തേ വ്യവഹാരേഽപി ശാന്തധീഃ ॥ 18-59॥
സ്വഭാവാദ്യസ്യ നൈവാര്തിര്ലോകവദ് വ്യവഹാരിണഃ ।

മഹാഹ്രദ ഇവാക്ഷോഭ്യോ ഗതക്ലേശഃ സുശോഭതേ ॥ 18-60॥
നിവൃത്തിരപി മൂഢസ്യ പ്രവൃത്തി-രുപജായതേ ।

പ്രവൃത്തിരപി ധീരസ്യ നിവൃത്തിഫലഭാഗിനീ ॥ 18-61॥
പരിഗ്രഹേഷു വൈരാഗ്യം പ്രായോ മൂഢസ്യ ദൃശ്യതേ ।

ദേഹേ വിഗലിതാശസ്യ ക്വ രാഗഃ ക്വ വിരാഗതാ ॥ 18-62॥
ഭാവനാഭാവനാസക്താ ദൃഷ്ടിര്മൂഢസ്യ സര്വദാ ।

ഭാവ്യഭാവനയാ സാ തു സ്വസ്ഥസ്യാദൃഷ്ടിരൂപിണീ ॥ 18-63॥
സര്വാരമ്ഭേഷു നിഷ്കാമോ യശ്ചരേദ് ബാലവന് മുനിഃ ।

ന ലേപസ്തസ്യ ശുദ്ധസ്യ ക്രിയമാണേഽപി കര്മണി ॥ 18-64॥
സ ഏവ ധന്യ ആത്മജ്ഞഃ സര്വഭാവേഷു യഃ സമഃ ।

പശ്യന് ശൃണ്വന് സ്പൃശന് ജിഘ്രന്ന് അശ്നന്നിസ്തര്ഷമാനസഃ ॥ 18-65॥
ക്വ സംസാരഃ ക്വ ചാഭാസഃ ക്വ സാധ്യം ക്വ ച സാധനമ് ।

ആകാശസ്യേവ ധീരസ്യ നിര്വികല്പസ്യ സര്വദാ ॥ 18-66॥
സ ജയത്യര്ഥസന്ന്യാസീ പൂര്ണസ്വരസവിഗ്രഹഃ ।

അകൃത്രിമോഽനവച്ഛിന്നേ സമാധിര്യസ്യ വര്തതേ ॥ 18-67॥
ബഹുനാത്ര കിമുക്തേന ജ്ഞാതതത്ത്വോ മഹാശയഃ ।

ഭോഗമോക്ഷനിരാകാങ്ക്ഷീ സദാ സര്വത്ര നീരസഃ ॥ 18-68॥
മഹദാദി ജഗദ്ദ്വൈതം നാമമാത്രവിജൃമ്ഭിതമ് ।

വിഹായ ശുദ്ധബോധസ്യ കിം കൃത്യമവശിഷ്യതേ ॥ 18-69॥
ഭ്രമഭൂതമിദം സര്വം കിഞ്ചിന്നാസ്തീതി നിശ്ചയീ ।

അലക്ഷ്യസ്ഫുരണഃ ശുദ്ധഃ സ്വഭാവേനൈവ ശാമ്യതി ॥ 18-70॥
ശുദ്ധസ്ഫുരണരൂപസ്യ ദൃശ്യഭാവമപശ്യതഃ ।

ക്വ വിധിഃ ക്വ ച വൈരാഗ്യം ക്വ ത്യാഗഃ ക്വ ശമോഽപി വാ ॥ 18-71॥
സ്ഫുരതോഽനന്തരൂപേണ പ്രകൃതിം ച ന പശ്യതഃ ।

ക്വ ബന്ധഃ ക്വ ച വാ മോക്ഷഃ ക്വ ഹര്ഷഃ ക്വ വിഷാദിതാ ॥ 18-72॥
ബുദ്ധിപര്യന്തസംസാരേ മായാമാത്രം വിവര്തതേ ।

നിര്മമോ നിരഹങ്കാരോ നിഷ്കാമഃ ശോഭതേ ബുധഃ ॥ 18-73॥
അക്ഷയം ഗതസന്താപമാത്മാനം പശ്യതോ മുനേഃ ।

ക്വ വിദ്യാ ച ക്വ വാ വിശ്വം ക്വ ദേഹോഽഹം മമേതി വാ ॥ 18-74॥
നിരോധാദീനി കര്മാണി ജഹാതി ജഡധീര്യദി ।

മനോരഥാന് പ്രലാപാംശ്ച കര്തുമാപ്നോത്യതത്ക്ഷണാത് ॥ 18-75॥
മന്ദഃ ശ്രുത്വാപി തദ്വസ്തു ന ജഹാതി വിമൂഢതാമ് ।

നിര്വികല്പോ ബഹിര്യത്നാദന്തര്വിഷയലാലസഃ ॥ 18-76॥
ജ്ഞാനാദ് ഗലിതകര്മാ യോ ലോകദൃഷ്ട്യാപി കര്മകൃത് ।

നാപ്നോത്യവസരം കര്തും വക്തുമേവ ന കിഞ്ചന ॥ 18-77॥
ക്വ തമഃ ക്വ പ്രകാശോ വാ ഹാനം ക്വ ച ന കിഞ്ചന ।

നിര്വികാരസ്യ ധീരസ്യ നിരാതങ്കസ്യ സര്വദാ ॥ 18-78॥
ക്വ ധൈര്യം ക്വ വിവേകിത്വം ക്വ നിരാതങ്കതാപി വാ ।

അനിര്വാച്യസ്വഭാവസ്യ നിഃസ്വഭാവസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-79॥
ന സ്വര്ഗോ നൈവ നരകോ ജീവന്മുക്തിര്ന ചൈവ ഹി ।

ബഹുനാത്ര കിമുക്തേന യോഗദൃഷ്ട്യാ ന കിഞ്ചന ॥ 18-80॥
നൈവ പ്രാര്ഥയതേ ലാഭം നാലാഭേനാനുശോചതി ।

ധീരസ്യ ശീതലം ചിത്തമമൃതേനൈവ പൂരിതമ് ॥ 18-81॥
ന ശാന്തം സ്തൌതി നിഷ്കാമോ ന ദുഷ്ടമപി നിന്ദതി ।

സമദുഃഖസുഖസ്തൃപ്തഃ കിഞ്ചിത് കൃത്യം ന പശ്യതി ॥ 18-82॥
ധീരോ ന ദ്വേഷ്ടി സംസാരമാത്മാനം ന ദിദൃക്ഷതി ।

ഹര്ഷാമര്ഷവിനിര്മുക്തോ ന മൃതോ ന ച ജീവതി ॥ 18-83॥
നിഃസ്നേഹഃ പുത്രദാരാദൌ നിഷ്കാമോ വിഷയേഷു ച ।

നിശ്ചിന്തഃ സ്വശരീരേഽപി നിരാശഃ ശോഭതേ ബുധഃ ॥ 18-84॥
തുഷ്ടിഃ സര്വത്ര ധീരസ്യ യഥാപതിതവര്തിനഃ ।

സ്വച്ഛന്ദം ചരതോ ദേശാന് യത്രസ്തമിതശായിനഃ ॥ 18-85॥
പതതൂദേതു വാ ദേഹോ നാസ്യ ചിന്താ മഹാത്മനഃ ।

സ്വഭാവഭൂമിവിശ്രാന്തിവിസ്മൃതാശേഷസംസൃതേഃ ॥ 18-86॥
അകിഞ്ചനഃ കാമചാരോ നിര്ദ്വന്ദ്വശ്ഛിന്നസംശയഃ ।

അസക്തഃ സര്വഭാവേഷു കേവലോ രമതേ ബുധഃ ॥ 18-87॥
നിര്മമഃ ശോഭതേ ധീരഃ സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ ।

സുഭിന്നഹൃദയഗ്രന്ഥിര്വിനിര്ധൂതരജസ്തമഃ ॥ 18-88॥
സര്വത്രാനവധാനസ്യ ന കിഞ്ചിദ് വാസനാ ഹൃദി ।

മുക്താത്മനോ വിതൃപ്തസ്യ തുലനാ കേന ജായതേ ॥ 18-89॥
ജാനന്നപി ന ജാനാതി പശ്യന്നപി ന പശ്യതി ।

ബ്രുവന്ന് അപി ന ച ബ്രൂതേ കോഽന്യോ നിര്വാസനാദൃതേ ॥ 18-90॥
ഭിക്ഷുര്വാ ഭൂപതിര്വാപി യോ നിഷ്കാമഃ സ ശോഭതേ ।

ഭാവേഷു ഗലിതാ യസ്യ ശോഭനാശോഭനാ മതിഃ ॥ 18-91॥
ക്വ സ്വാച്ഛന്ദ്യം ക്വ സങ്കോചഃ ക്വ വാ തത്ത്വവിനിശ്ചയഃ ।

നിര്വ്യാജാര്ജവഭൂതസ്യ ചരിതാര്ഥസ്യ യോഗിനഃ ॥ 18-92॥
ആത്മവിശ്രാന്തിതൃപ്തേന നിരാശേന ഗതാര്തിനാ ।

അന്തര്യദനുഭൂയേത തത് കഥം കസ്യ കഥ്യതേ ॥ 18-93॥
സുപ്തോഽപി ന സുഷുപ്തൌ ച സ്വപ്നേഽപി ശയിതോ ന ച ।

ജാഗരേഽപി ന ജാഗര്തി ധീരസ്തൃപ്തഃ പദേ പദേ ॥ 18-94॥
ജ്ഞഃ സചിന്തോഽപി നിശ്ചിന്തഃ സേന്ദ്രിയോഽപി നിരിന്ദ്രിയഃ ।

സുബുദ്ധിരപി നിര്ബുദ്ധിഃ സാഹങ്കാരോഽനഹങ്കൃതിഃ ॥ 18-95॥
ന സുഖീ ന ച വാ ദുഃഖീ ന വിരക്തോ ന സങ്ഗവാന് ।

ന മുമുക്ഷുര്ന വാ മുക്തോ ന കിഞ്ചിന്ന ച കിഞ്ചന ॥ 18-96॥
വിക്ഷേപേഽപി ന വിക്ഷിപ്തഃ സമാധൌ ന സമാധിമാന് ।

ജാഡ്യേഽപി ന ജഡോ ധന്യഃ പാണ്ഡിത്യേഽപി ന പണ്ഡിതഃ ॥ 18-97॥
മുക്തോ യഥാസ്ഥിതിസ്വസ്ഥഃ കൃതകര്തവ്യനിര്വൃതഃ ।

സമഃ സര്വത്ര വൈതൃഷ്ണ്യാന്ന സ്മരത്യകൃതം കൃതമ് ॥ 18-98॥
ന പ്രീയതേ വന്ദ്യമാനോ നിന്ദ്യമാനോ ന കുപ്യതി ।

നൈവോദ്വിജതി മരണേ ജീവനേ നാഭിനന്ദതി ॥ 18-99॥
ന ധാവതി ജനാകീര്ണം നാരണ്യമുപശാന്തധീഃ ।

യഥാതഥാ യത്രതത്ര സമ ഏവാവതിഷ്ഠതേ ॥ 18-100॥